תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ
2 -ס זאו
אוםםפוע1צ אעטע אשת 8א89186ם, 1 אט עפטאע אט 841 1 ,1 םת צג 2106 11ע
יע 4 ט
1.6126 תהחז/8,/
6 111846 1088 16ססט 1115 {ס װס65610011זטן 11ו10116דד0ת {ד/זזוזם1 זווסא 1116 /וט {ס 7 1161 10
5 1011 1097 110 016 10/ט1 5ז8/6סט5 10615/1ע 1016 011
מ אידג מעמזזז גנפונפפנצ עס א0ס 601,261 6084 עת1 מסע סאנסאטע 112 זצסמע אמט 2 צט דאג/,2ע אז 209595181/4/4 עמתתת 85/טע אסנדגא; מאטשסע את11296440 .ם ג/,תג/28ת/3 מא,,; סנע,ג,ם
2
אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו
פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
ולמן רייזען.
| לעקסיק אָז
! פון דער יידישער ליטעראַטור פרעסע און פילאָלאָניע
צווייטע אינגאַנצן איבּערגעאַרבּעטע פאַר: מערטע און פאַרפולשטענדיקטע אויסגאַבּע
ד ריט ער בּאַנד. (פ - ק)
תרפ"ט ווילנע 1920
ווילנער פּאַרלאַג פון בּ. קלעצקין.
62 6260 3
םאה זסת אן ס/זאוןקס
. סמ/ו שרד ,וזאססואך .ם '1297ז24ע זסחוושר,, צם 1029 19104זצמסס 11 חזס'1 .54161עי00ע2 /1עס/1010 1 צפ8זק ,צזט!1116/2 ח80אץ1.685 .ת86126 4/
.0110 ,161601104 .8 **31011609116 סטש}ס1מיגסץשר,, ג1וגעטזם
באַמערקוננען צו דעם דריטן בּאַנד
צוליב פאַרשײדענע סיבּות און מניעות, וי אויך צוליבּ דער שװערער קראַנקהײט, װאָס איך האָבּ דורכגעמאַכט װוינטער 1098 -- 29, האָט זיך די ער= שיינונג פון דעם דרישן בּאַנד פון דעם לעקסיקאָן היבּש פאַרשפּעטיקט לגבּי דעם . פריער אָנגעזאָגטן טערמין, + נלײכצײיטיק אָבּער האָט זיך אויך דער לעקסיקאָן גופא אין משך פון דער אַרבּעט היבּש צעװאַקסן איבּער דעם לכתּחילה פֿאַר: אויסגעזעענעם פֿאַרנעם, אַוױ אַז צו פאַרענדיקן דעם אלף:בית פון די פּערואָנ.ן? -נעמען, פון פ ביו ת, האָט זיך געפּאָדערט 80 דרוקבּױיגן, צוליב טעכנישע און פאַרלעגערישע מעמים איז דער פריער געפּלאַנטער דריטער בּאַנד רעריבּער צעפּאַלן אין 2 כּענד --- אַ דריטן און אַ פערטן, און אַלע תּיקונים, מילואים אאַז"ו, וי אויך דער רעניסטער פון די נעמען און פּסעװדאָנימען װעלן ערשט קומען אין אַ ווײמערן בּאַנד, און אַ ספעציע:ער בּאַנִד װעט אױך זײן געװוידמעש רער עלטערער יידישער ליטעראַטור בּיו דער מענרלסאַן=עפּאַכע,
דער דריטער בּאַנד (פ--ק) און דער פערטער (ר--תּ), וועלכע ערשיינצן כּמעט גלייכציישיק, האָבּן זיך געזעצט אין משך פון יאָר 1028 מײלװײו אויך סיף 1027 און אַנהײכ 1020, אַזױױי אַז די ציגעהעריקע פאַקטן און ערשײנננגען פון די דאַזיקע יאָרן, בּפרט פון דעם לעצטן, האָבּ איך ניש אַלעמאָל שױין גע= קננט אױפּנעמען --- ווען די בּאַטרעפנדיקע אותיות אין לעקסיקאָן זײינען שון געווען אויסנעונצט, אויך בִּין איך, װי אין די פריערדיקע בּענד, געצוואונגען געווען דורכצולאָזן אַ ;צנצע רײ נעמען, ווייל מיר האָט געפעלט דער אױטענטי= שע- מאַטעריאַל, אַדער ער אי אָנגעקומען צו שפּעט, איך האָף אָבער, אין די קומענדיקע בּענד, וי אויך אין די נײיע אױפלאַנעם פון רעם לעקסיקאָן מתקן און ממלא צ: זיין די פעלערן, גרײון און בּלויזן, וי אױך צו בּאַזאָרנן אין די געקעריקע ערטער די בּילדער, װאָס איך האָבּ לײדער ניט געקענט בּאַקומען צו דער ציים,
ווענן אַלע אַנדערע בּאַמערקונגען אָפּשיקנדיק דעם לעזער צו די הקדמות אין ערשטן בּאַנר לעקסיקאָן און אין פערטן, װויל איך דאָ װידעראַמאָל איבּער: חזרן מײן בּקשה צו אַלע ײדישע שריפשטעלער, זשורנאַליסטן, פילאָלאָגן, איבּערזעצער, פארלעגער, בּכלל צו אַלע פריינד פון יידישן װאָרט; העלפט מיר מיט אין דער אַרבּעט צו פּאַרבעסערן און פּאַרפולקומען דעם לעקסיקאָן! שיקט צו *) בּיאָנראַפּיעט און בּילדע- פון יידישע שריפטשטעלער, בּפרט פון עלטערע,
*) איפן אַדרעם 1 ז, רײוען, גרויםפּאָהוליאַנקע 11, װ' 10, װילגע
=
וון
פּאַרשטאַרבענע, פון װײניק בּאַקאַנטע; שיקט צו בּיבּליאַנראַפּישע ידיעות ועגן זעלטענע יידישע בּיכער, צייטשריפטן, מאַנוסקריפּטן אדגײ"ל! װײוט אָן דעם אַװטאָר די פעלערן און גרײזן פון זיין װערק! די דאָזיקע אַלע דאַטן און תּיקונים װועלן מיט דאַנק אויסגעניצט וערן, |
| | ולמן רייוען
ווילנע, אין אב תּרפּױם
לעקפיקאָן פון דער יידישער ליטעראַטור, פּרעסע און פילאָלאַניע
- פֿאָנעלמאַן ל. (ש/27 1888 --
| ) געענדערטער נאָמען פון אליעזר פייגעלמאַן, געבּי אין נעסוויזש, מיגס? קער געגנט, אַלס זון פון אַ יידישן לערער, וועלכער האָט אים געגעבּן אַ וועלט. לעכע דערציונג. געענדיקט גימנאַ: זיע און 1912 דעם יורידישן פאַקול: טעט פון װאַרשע? װער אוניווער: סיטעט, דערנאַך שטודירט מעדיצין אין פּסיכאָנעװראָ: לאָגישן אינסטיטוט אין פּט'ב, אָנגע: שריבּן אַדיסערטאַציע וועגן אַװטאָר:רעכט אויף ליטעראַרישע װערק, געלײענט אין סטודענטישע און יוגנטלעכע קרייון רעפּעראַטן וועגן יידישער שפּראַך און ליטעראַטור, וועגן טעאַטער,
דישער אַרבּעט און געשריבּן אין רוסי: שע צייטשריפטן, 1921 געקומען קין אַמעריקע, ואו ער איז טעטיק אַלס פּראָפּעסיאָנעלער זשורנאַליסט, צוערשט אַלס מיטאַרבּעטער פון חצייט" און טאָג" | און די לעצטע יאָרן--פון חפּאָרװערטסי, אַחוץ פּובּליציסטישע און קריטישע אַך: טיקלען צ"אַ פאַרעפנטלעכט אין די זונ; טאָג:נומערן פון ,פאָרווערטס" אַ גאַנצע סעריע בּיאָגראַפּיעס פון בּאַרימטע אַמע: ריקאַנישע און אײיראָפּעישע פּערזענלעכ: (קייטן, װי עמערסאָן, דזשאָרדאַנאָ בּרונאָ, לעקסיקאָן ג. 111
זיך אויף - פאַרנומען מיט פּעדאַגאָגישער און יורי? .
8
יאָהאַן הוס,
אין טראַנסװאַל,
עקספּרעס", װאָס האָט עקסיסטירט.
סאַװאָנאַראָלאַ, שפּינאָזאַ, װאָלטער, רוסאָ, אַנדערסען, מאָפּ פּאַסאַן אפ"אַ. פון צייט צו צייט זיך אויך בּאַ=
-טײליקט אין אַנדי צייטשריפטן, אין /צו=
קונפטי 1922, 111 (דער בּאָלשעװיזם און דער ײדישער חורבּן"), 1923, || (װד" גײע רוסישע בּורזשואַזיע"), אין קװוע= קער" -- דעם אָרגאַן פון איידישן סאָציאַ: ליסטישן פאַרבּאַנד", געשריבּן װעגן יידישע קוּלטור:פראָגן, ועגן בּיכער און טעאַטער אאַז"וו. מיטגליד פון פּעדאַגאָגף: - ראַט פון די אַרבּעטער-רינגשולן, די= רעקטאָר פון די לערער-קורסן פון אַר= בּעטער?רינג (1927), פאָגעלטאָן 'ש. (..187--1920) געבי אין װיטעבּסק (?). האָט בּאַװכט אוני= ווערסיטעט, שפּעטער אױסגעװאַנדערט זיין דרום:אַפריקע, איז געווען איינער פון די פּיאָניערן פון דער יידישער פּרעסע צוזאַמען מיט בּ. צער= מאַן (זע) אַרױסגעגעבּן 1896 -- 97 אַדי אַפּריקאַנישע אידישע גאַזעטעןף, 1898 . געגרינדעט אַן אייגענע צייטונג חדער אומ?
געפער אַ יאָר צייט. שפּעטער האָט ער
אָנגעהױיבּן אַרױסצוגעבּן דאָס װאָכנבּלאַט דער אַפּריקאַנער"
(זינט דעם |/6 1) בי דער הופּטמיטאַרבּעט פון
ע.י. דאַװידזאָן (זע); אַלס פרעמיע צו
דעם װאָכנבּלאַט האָט ער אויך אַרויס=ף געגעבּן אַ זמ"בּ א"ט ,פרייע בּײילאַגע?--
איינע פון די װוייניקע יידישע ערנסטערצ /
אויסגאַבּן אין דרום:אַפּריקע, און איד | ע)
332 0 | | === פּאָגעלסאָן -- פאקן | | י 42
שוין צוגעטרעטן צו גרינדן אַ דרײימאָנאַט:
לעכן זשורנאַל פון אַ ריין ליטעראַרישן.
כאַראַקטער מיט דעם צוועק צו אַנטװיק=
לען די אָרטיקע ליטעראַרישע קרעפֿטן.
אָבּער זיין טוט האָט צעשטערט דעם דאָזיקן פּלאַן, פ' האָט אויך רעדאַקטירט
א יידישע בּיילאַגע צו דעם אָפּיציעלן
אָרגאַן פון די יוניאָניסטן 2/0816991/6
צווומסוא, װאָס איז אַרױס אין יאָהאַנעס?.
בּורג ערב די װאַלן 1910,
י. ש. יודעלאָװיץ (זע), ,צו דער געשיכטע פון דער אידישע פּרעסע אין דרוםיאפריקע",
פאה ראובן (י"ח אדר א' 1878 -- : ) געבּ, אין דאָרף סטאַרוניע, - אין די קאַרפּאַטן, /פאָטער, אברהם, אַ פאַבּריקאַנט פוֹן נאַפט און ערדװאַקס, האָט מצד אמן. (געשטאַמט פן בּעל:תּוספות:יום* טוב, די מוטער-- -פון שטורי-זהב", בּעל הש"ך און
דעם מקובּל ר משה סאַלאָטװױ: נער, דערצויגן געװאָרן אין דאָרף און
געלערנט בּיי הויז:מלמדים און לערערס. גמרא, תּנך, דיקדוק און אַפּילו פּױליש צו 19 יאָר חתונה געהּאַט
און- דייטש, קיין האַליטש, וואו געהאַלטן אַ געוועלב מיט קאָנפעקציע, גאַלענטעריע וכּדומה,
אויך אַ פאַבּריק פון קאָרבּ:פלעכטעריי,
אָפּגעבּנדיק זיך אין דער פרייער צייט מיט ליטעראַטור.. בּיים אױסבּראָך פון דער וועלט-מלחמה, וען בּיי האַליטש אַלס וויכטיקן סטראַטעגישן פּונקט בּיים ודניעסטער-אַריבּערגאַנג האָט זיך אָפּגע: שפּילט א בּלוטיקער קאַמפּ, אַנטרונען מיט זיין פאַמיליע קיין ווין, ואו בּיז סוף 1916 געווען אָנגעשטעלט בּיי דער געמייגרעביבלאָטעק דאַן אַרײנגעצױגן
מזרח:גאַליציע. = זיין.
געװאָרן אין מיליטער, נאָך דער צעפאַלונג .
פון עסטרייך צוריקגעקומען קיין גאַליציע, - געטראָפן זיין שטעטל חרוב, זיך בּאַזעצט אין סטאַניסלע, וואו בּשעת דער אוקראַײ נישער ממשלה געװען סעקרעטאַר פון / חמזרח:גאַליצישן יידישן נאַציאָנאַלראַט"
| און רעדאַקטאָר פון די מיטטיילונגען"
פון נאַציאָנאַלראַט, נאָך דער ליקװי:
דאַציע פון נאַציאָנאַלראַט, פרילינג 1919,
זיך װידער גענומען צו מסחר און איבי
| דוסטריע און ממשיך געווען זיין ליטע= . | ראַרישע טעטיקייט. -- אָנגעהױבּן זי נאָך ייָנגלווייז מיט העבּרעישע שירים, האָט
פי דעבּיוטירט מיט אַ בּיכל חבּית ישראל 1 שיר לאמי על ישראל ותּורתו" (דראָהי בּיטש, תּרנ"ו) און אין משך פון זין איבּער 0ביעריקער ליטעראַרישער טעטי?*
קייט זיך בּאַטײליקט כּמעט אין אַלע העם=
רעישע און יידישע אױסגאַבּן פון גאַליציע,
| אויך אין אויסלענדישע אויסגאַבּן, װי.
פּט"בּ'ער חהקדם", זהתקופה" (וּמשבִּילי. ישראל וחכמי מקרא"--כּרך י"בּ), נ'י'ער זיידישען טאַגעבּלאַט", ?מאָרגען זשורף / נאַל, זפּאָרװערטס", אין אייניקע דייטש?.
יידישע צייטשריפטן, אין אַרטור לאַנדס* בּערגערס זמ"בּ 6006110 665 6וסע 023 איאַ. |
בּאַזונדערס איז ער בּאַקאַנט אַלס אַװטאָר - פון בּעלעטריסטישע און װיסנשאַפּטלעכע - אַרבּעטן וועגן די קאַראַימער, װאָס זײעף - לעבּן, ליטעראַטור און געשיכטע האָט / ער געהאַט די געלעגנהייט צו שטודירן אין האַליטש, װאו סאיז פאַרהאַן אַ קליינע קאַראַימישע קהילה. זין בּוף . חמחיי הקראים -- ציורים וטפוסים" (האַײ - ליטש, 1908) האָט ער אויך איבּערגע=
זעצט מיט פילע ענדערונגען און הוספות : אויף יידיש. און פאַרעפנטלעכט פּראַג= + מענטנווייז אין פאַרשיידענע יידישע אויס+ / גאַבּן, ער האָט אויך פיל געאַרבּעט אויף / דער געשיכטע פון דער השכּלה:בּאַװע?
5 | | פּאהן -- פּאַװיף - | 2
.גונג. אין בּוכפאָרם האָט ער אַרױסגעגעבּן: חלקורות הקראים בּגליציה", קמאנדות | הקראים", זבּזרם הזמן--ספּורים וציורים"
(תרע"ב), זתּקופת ההשכּלה בּוינה" (פ"ג היקל, װין:בּערלין, 1919), חשלמה לעווי: זאהן", איוסלי טגלשר" (חספּור אגדה לבני הנעורים", פ"גחסנונית", לעמבּערג), תּרפּ"בּ) ...46 16960060 א"א. פון זיינע אַנדערע אַרבּעטן איז צו דערמאָנען: יהרב משה קוניץ" -- קולטור?היסטאָ= רישע שטודיע אויס דעם רעפאָרם-
פּעריאָד בּיי יידן (אין ?רשמות" די א"ר
פון בּ'אַליק = דרױאַנאָו * ראַווניצקי), אַ
קולטור:היסטאָרישע שטודיע װעגן די
ור" העתּים? און זײערע רעדאַל?
טאָרן -- אין כּתב:יד, שדי געשיכטע פון
דער ידיש=נאַציאָנאַלער אַװטאָנאָמיע
אונטער דער מערב:אוקראַינישער רפ
פּובּליק?--אין כּתב:יד אין יידיש. ---זינט 1897 טעטיק אין דער ציוניסטישער בּאַ: וועגונג, זינט 1908--אַלס אמזרחי", האָט ער װוינטער 1925 פאַרבּראַכט 3 חדשים אין א"י און פאַרעפנטלעכט זיינע רייזע? איינדרוקן אין לעמבּערגער װטאָגבּלאַט", וואו ער שרייבּט אויך גאַנץ אָפט (לעצטנס-- אין לעמבּערגער חמאָרגען") איבּער יידי: 6 שע פּראַגן פון ציוניסטיש:העבּרעיסטישן שטאַנדפּונקט, הגם ער פאַרשטייט אויך אָפּצושאַצן די בּאַדײטונג פון יידיש אַלס -פאַקטאָר קעגן דער אַסימילאַציע. פון ט/2 4 בּיז |/30 1925 האָט ער רעדאַקטירט אַלאָקאַלע יידישע צייטונג ,סטאַניסלױער נאַכריכטען" אַלס אָפּטײלונג אין דער שבּתיאױסגאַבּע פון לעמבּערגער װטאָג: בּלאַט" (אַרױס 35 נומ',
אברהם כּהנא (אברך), צו פ--ס 0גיעריקער ישריפטשטעלערישער טעטיקײט, אין לעמנערגער ;טאָגבּלאַט", 1926, 157,
פאַוויר *) אליעור -- האָט געלעבּט אין זשאָלקיעװו, בּיי לעמכּערג, וואו ער איז געווען דער סעקרעטאַר (ספרא) פון דער קהילה, אומגעפער אין דע- צײט, וען זי האָט אָנגעהױבּן צו שפּילן אַ ראָלע אין דער השנלה:בּאַועגונג אין גאַליציע, צוגלייך מיט די השכּלה:צעג טערס בּראָד און טאַרנאָפּאָל. קיין גע: נויערע ביאָגראַפישע דאַטן גיבּן װעגן אים ניט אָן ניט שלמה בּובּער אין זיין
- געשיכטע פון זשאָלקיעוו חקריה נשגבה",
ניט פּראָפּ. מאיר בּאַלאַבּאַן אין זיינע
היסטאָרישע אַרבּעטן וועגן דער דאָזיקער
שטאָט, הגם לױט זיינע אויפטוען פאַר דער ידישער פּאָלקסליטעראַטור האָט האָט ער פאַרדינט מער אויפמערקזאַמ: קייט. ער איז געװען אַפּיאָניער פון דער יידישער פאָלקסליטעראַטור אָנהײבּ אָנהײבּ אוא י"ה, איינער פון די ערש: טע יידישע שריפטשטעלער, װאָס האָט נאָך פאַר מענדל לעפין און זיין פריינד יוסף פּערל געפּרװוט איבּעררייסן מיט דעם פאַרגליווערטן טראַדיציאָנעלן זהויב? טייטש" -- דער דעמאָלט אָנגענומענער ליטעראַטור-שפּראַך אונזערער, און בּאַנוצט אין זיינע חיבּורים דאָס לעבּעדיקע פאָלקס; יידיש, קיין אַריגינעלע ווערק זיינען פון אים ניט בּאַקאַנט, אָבּער אין זיינע בּאַ: אַרבּעטונגען האָט ער אַרױסגעװיון אַ חוש אי פאַר דער פאָלקסטימלעכקײט פון אַ זמעשה:בּוך", אי פאַר דער בֹּשׁעתּו - מאָדערנער משכּילישער דראַמע, אי פאַר דעם קלאַסישן מוסר-ספר. אַ בּאַזונדערס גרויסן ערפאָלג האָט געהאַט זיין חספר ספורי הפּלאות" -- אַ איבּערזעצונג פון דעם בּאַרימטן װערק פון דער אַלט: יידישער ליטעראַטור -- דעם /מעשה:
*) לוט אײניקע פּאַווער און לױט
אױסגאבּן פון זיינע ווערק-- דע אויסגאכּע עסמּורי
| הפלאות",, סעדעלקאָ, 1823,---גאַר פּאָווער,
' הי פאװיף 2 | | 28
בּוך"--אין -אַ מאָדערנערן פאָלקסטימלעכן יידיש; מאַכט פון. דעם: אַמסטערדאַמער ימעשה:
בּוך" (1705), + און אין זיין העבּרעישער. הקדמה. (ימליצת המעתּיק") דערקלערט
| ער, אַז די שפּראַך פון דעם חמעשה: בּורָ" פאַרשטײיט מען שוין ניט אין זאונ*
זער מדינה", דעריבּער האָט ער עס איבּער?
געזעצֿט קבלשון צח וקל למען יבינו כלם. אנשים נשים וטף",,, וי ס'איז צו זען פון זיין שלוס:פּכוק צו װספּורי דפלאות" האָט ער געהאַט בּדעה צ איבּערזעצן זאָס גאַנצע ער האָט עס אָבּער ניט בּאַװיזן און אין ודעם געדרוקטן ספר גייען אַרײן בּלויז אַ 40 מעשיות פון די אַן ערך 250, װאָס דאָס ?מעשה-בּוך" אַנטהאַלט, אַרױסגעגעבּן צוערשט אין 1801 (זשאַלקיעוו, תּק"ס, איז פּיס ;ספּורי הפלאות" שפּעטער פיל מאָל איבּערגעדרוקט געװאָרן פון פאַרשֵי: דענע אַרױסגעבּער אין סעדעלקאָו; ווילנע, װאַרשע, צ'אַ פון דעם דרוקער אברהם: יצחק דװאָרזשעץ מיט אַזאַ טיטלבּלאַט:
שספר . ספורי הפלאות | דיזין ספר האט.
מעתיק גיװעזין אױף טײטש הרְבנִי המופלג מו"ה אליעור פאוויר ז"ל ספרא דק"ק זאלקווי אויש דער גמרא הקדושה און מדרשים. און דער ספר רופט זיך ספורי הפלאות |דאס איז טייטש ואנדערליכע
| דערציילו וג. ווייל עס װערט דער ציילט. וואנדערליכע מעשיות פון גמרא און |
מדרשים: אויך װערט דער ציילט גרוש | וואנדער פון הגאון החסיד ר' יהודה ז"ל ואביו הגאון ר' שמואל חסיד ז"ל זייער
זכות זאל אונז ביי שטײַן דרום מאנען.
| און ווייבר, איר זאלט ניט חס האבין
אויף איער געלד חדיזין ספר צוֹ קופין |
מיט ביידע הענד" מיר זאלן זוכה זיין צו זעהן דיא גאולה גיך אונ באלד אמן
(ווילנע, 1826, ז"ז 48, צװײישפּאַלטיק).
די איבּערזעצונג האָט ער גע?
?מעשה?בּוך",
| פיס,-
די װאַרשעװער אױסגאַבּע פון נתן בר* צבי שריפטגיס;ר פון 1845 האָט פאָלגנפ. דיקן טיטלבּלאַט: אספורי הפלאות אדער '
|גערימטע געשיכטע / דיועס ספר איז .
גידרוקט גווארן בּשנת תס"ה ונקרא בשם.
מעשה בוך. אונ איצונד האט הרבני' ! מוהר"ר אליעזר פאויר ספרא דק"ק:
זאלקווי דאס ספר מעתיק גװעזן ללשון
צח ונקי, . כדי |אז יעדרר זאל קענן'
בּהענד לײינן חריץ הקורא בו ונקרא
| בּשם ספורי הפלאות װײל אין דיזןך"
ספר ווירד דער צײילט פיל ואונדרליכל' מעשיות פון הגאון החסיד ר' יהודה.
|ואביו הגאון ר' שמואל חסיד זנותם"
יעמוד לנו. אויך ווירד דרינן דער ציילט שאר מעשיות נפלאים,. דרום מאנן אוב.
ווייבר זאלן קופן דאס בהענד, אוֹנ זאלך
ניט חס זיין אויף דעם געלד. בזכות זהי. װעט קומן. אונזר גאולה גשװינד אוג.. באלד, אמן כן יה" רצון", פאַרגלייכנדיק די דאָזיקע אױסגאַבּע מיט דער ווילנער: דװאָרזשעץ-אויסגאַבּע פון 1836 (תּקצ"ז),. זעען מיר, אַז אַחוֹץ דעם שער:בּלאַט' איז דער חילוק דערהױיפּט אין דער אָרטאָגראַפּיע (אין דער װאַרשעװער זיינען; די העבּרעיזמען ניט אײנגעקלאַמערט,.
דער קמץ ניט געפּינטלט אאַז"ו). בֹּןף
יעקב פאַרצײיכנט אויך אַ װאַרשעװער אױסגאַבּע פון יאָר 1853, אַ ניערע אויס=. גאַבּע פון חספורי הפלאות אָדער גערים" . טע געשיכטע", שוין אין אותיות מרובּעוֹתי.- האָט אַרױסגעגעבּן דער פאַרלעגער פייוול מונק, װאַרשע 1890, מיט דעם שױיך
בּאַלד טראַדיציאָגעל געװאָרענעם נוסח
אויפן טיטלבּלאַט. אַ צווייטע אַרבּעטי. איז די פּאַרקירצטע איבּערזעצונג
פון דער דראַמע "מלחמה בּשלום" פון דעם מאַהליעװער מגיד חיים:אברהם בּן. אריה:לייבּ (שקלאָװו, 1895), װאָס ער האָט אַרױסגעגעבּן אין זשאָלקיעװ אט חספר.
9 | == פאוויר --- פאללעריהייבּלום --- פאללער 10
| גדולת יוסף" *) (שאין דיזין ליבליכין ספר װערט פיל מעשיות פאר צײלט: :ויא יוסף פירט מיט זייני ברידר גרושי וויכוחים : אויך. ווירד אין דיזן ספר פאַר מעלט פיל משלים;: אונ אויך גרויש ימוסר פון אמונת הבורא יתברך: איך פון תחית המתים אונ ייעדר מענטש -קאן זיך ארויש נעמן איין מוסר השכל :גאט ב"ה צו דינען" אאַז"ו; איבער: דרוק ווילגע 1836, דרוק פון מאַנעס און זימעל, זיז 84). ש. װינער פֿאַרצייכנט :נאָך די אױסגאַבּן פון ווילנע -- גראָדנע .32,, פון סעדעלקאָו 1824, פון ווילנע 184; פאַרהאַן אויך שפּעטערע אויס? -גאַבּן, פון פיס אַנדערע װערק איז בּאַ קאַנט נאָך זיין אויסגעצייכנטע יידישע -איבּערזעצונג פון חשפה בּרורה", װאָס ער האָט אַרױסגע: געבּן צוזאַמען מיטן אָריגינאַל (זשאָל: קיעוו, 1805; איבּערדרוק ראָם, 1850, ז'168, מיט דער תּפילה זבּקשת הממי"ן", -אָבּער אָן יידישער איבּערזעצונג), פאַללער-הייבּלום גימל (|ןן/ 185 - ) געבּ. אין לוקאָו, שעך: -לעצער געגנט, משפּחה. איר פאָטער, בּער פַצלר. הענדלער, אַ גרויסער למדן און אַ בּאַ: גאָבּטער מענטש, אָנגעזען אין שטאָט
-און בּיי דער מאַכט, איז געווען דאָזאָר, |
-בּאַקומען אַ טראַדיציאָנעלע יידישע דער? ציונג און בּיי פּריואַטע לערערס גע2 לערנט רוסיש, פּוליש, דייטש און אויך אַ בּיסל פּראַנצויזיש, אַ סך געלײיענט פון די בּיכער, װאָס דער פאָטער פלעגט
*) צו יענער צײט איז אױך די דראמע פון
! יוסף האפרתי מטראפּלאװיץ (1770 -- 1804, - איינער יפון די ,מאספים") ,מלוכת שאול" (1794, װין) -ארויס אין יידישער איבּערזעצונג פון נפתּלי הירש בּן דוד א"ט עספר גדולת דוד ומלכות שאול? (לעמבּערג 1801 אײניקע מאָל איבּערי -געדרוקט, װי יװעפאָװ, 1824, א"אַ)
- איר בּרענגען פון די שררות,
- צייטונג,
זבּחינת עולם א"ט
אי אַ פאַרמעגלעכעױ.
נאָך אַ לאַנגער שווערער מלחמה מיט די עֶל= טערן, וועלכע האָבּן געװאָלט טאָן מיט איר אַ שידוך, סוף-כל:סוף געפּועלט, מזאָל זי לאָזן פאָרן קיין אַמעריקע, צו איר' בּרודער יעקב, פי, דאַן אַ שטעב? דיקער מיטאַרבּעטער פון שמאָרגען זשור? נאַל", וועלכער האָט זי אַינגעאָרדנט אין דער אַבּאָנענטן:אַפּטײלונג פון דער אין אָװנט האָט זי בּאַזוכט אַ מיטלשול און זיך אָפּגעגעבן מיט לייץ- נען ענגלישע ליטעראַטור, איר ליטע: ראַרישע טעטיקייט האָט זי אָנגעהױבּן 3 מיט איבּערזעצן קורצע דערציי= לונגען פון רוסישע און פּוֹילישע קלאַ= סיקער, אויך פון ענגליש, פאַרן /מאָר? גען זשורנאַל" און װאַמעריקאַנער", דער נאָך פאַר עפנטלעכט אין די דאָזיקע צייט= שריפטן אין משך פון איבּער 5 יאָר אָריגינעלע דערציילונגען, צײאַ די קסעריע מיינע חתנים" פון אַװטאָבּיאָגראַפישן כאַ: ראַקטער (אין זאַמעריקאַנער"; אין אַ פאַרבּעסערטן נוסח שפּעטער איבּערְגעי דרוקט אין דעם אָרגאַן פון דעם פאינ? דעפּענדענט אַרבּעטער-רינג" חדאָס נייע װאָרטײ, וואו זי שרײבּט נאָך עד:היום פון צייט צו צייט אונטער איר פאַרְהי. ראַטן נאָמען גיטל הייבּלום), האָט אויף געפירט אַ בּאַזונדערע אָפּטײלונג אין זאַמעריקאַנער" א"ט פפון אַ פרוי צו
פרויען" א"פּ גיטל בּלום און פארעפנט: =
לעכט אייניקע דערציילונגען אין /טאָג". צוליבּ שװאַכן געזונט האָט זי אויפגע= הערט צו שרייבן, אין די לעצטע יאָרן טעטיק אין דער אַרבּעט פון די
| ש"ע:פאָלקסשולן,
פאַללער יעקב (ש/15 1985 -- ' |) אַדאָפּטירטער נאָמען פון י פעלהענדלער. געבּ' אין לוקאָו,.
{ בי װאַרשע. 1906 אױסגעװאַנדערט קיין
11 // | - פאללער -- פאלק -י | | 32
אַמעריקעי חמאָרגען זשורנאַל", װאַמעריקאַנער", חטאָג", שקענעדער אָדלער", װײך, טאַ: געבּלאַט", יאיד, צוקונפט", זמ"בּ װאַמע? ריקאַ", צפ. אַ. ש.", -שאַפט", ;פאַמיליען !שורנאַל", פּפצ: פעו"ס חװאָכענבּלאַט", אוויף אין לאַנדאָ= גער אאיד. עקספּרעס" ח"א, געשריבּן אויך קעפרעיש, פארפאָסט אייניקע פיעסן אין יידיש און ענגליט, העלכע זיינען אויפגעפירט געװאָרן, 1 בּאַזוכט פּױלן און אַרױסגעגעבּן אַ זקאָי
| מעדידראַמע" אין 4 אַ' א"ט חדער שליח"
(װאַרשע, 1922, ז' 112, מיט אַבּריוו -פון רודאָלף שילדקרויט אַלס הסכּמה),
| = וואו געפּרװוט שילדערן דאָס יידישע נאָכ?
מלחמהדיקע שטעטל אין פוילן און די צאַציונגען מיט די אַמעריקאַנער דעלע? גאַטן, -- וואוינט אין גי
,שלוםיעליבםיבּוך ",
פֿאַלק יוסף (א/17 1889 --
) געכּי אין בּעלז, מזרח?גאַליציע, אין
אַ נגידיש-סוחרישער משפּחה. די פרומע עלטערן האָבּן ניט געשפּאָרט קיין מי.
און געלט צו בּאַפּרײען אֹים פון דעם שולצװאַנג און בּיו 15 יאָר האָט ער געלערנט אין חדרים און בּית:המדרש, אָבּער שוין אַלס בּר"מצווה:יינגל איז ער װאַראָפּ פון וועג", |
לערנען תּנך, העבּרעיש און דײטש,
| אױסגעשטאַנען רדיפות פון רבּין און |
די חסידים, געאַרבּעט אין דער פרעמד
אַלס- בּוֹכהאַלטער, - שפּעטער צוריקגעקו5
מען קיין בּעלז, ואו ער פאַרנעמט זיך מיט מסחר. -- צו 18 יאָר דעבּיוטירט
מיט אַ סקיצע אין דייטש אין ד"ר בּלאָכס |
= 144זחספחסחסס ען 6 31611610, - האָט ער זיינע ערשטע שירים אין יידיש פאַר עפנטלעכט אין סאַנאָקער ײפּאָלקספרייגדיי
| 1910 און זינט דאַן געדרוקט -- אויך א"פּ
האָט זיך בּאַטײליקט אין |
זפרײַער געזעל+
נאָך דעו מלחמה.
אָנגעהױבּן צו
פאלק בּערגער -- לידער אוֹן דערציילונ= גען, דערהױפּט חסידישע, אין פאַרשֵיי= דענע גאַליצישע אױסגאַבּן, װי װפאָלקסש . פריינד",. לעמבּערגער װטאָגבּלאַט? או מאָרגען", ד"ר אַנזעלם קליינמאַנס ויידל+ שן ליטעראַרישן קאַלענדאַר" ה'תרפ"ד
(ידי עבודה, / א מעשה שהיה מיט
אַ מוסר-השכּל דערציילט פוֹן ר' בּונמיל חסיד") און ה'תּרפּ"ה (וכרת. | אַ פאָרב= טערלעכע מעשה, דערציילט פון ר' בּונמיל
-חסיד"). לעצטנס בּאַטײליקט זיך אויך איך
די נ"י'ער זטאָג" און חמאַרגען זשורײ נאַל" (פון דער סעריע זיושבים"),. איך דער װאַרשעװער ייידישער טריבּונט" 2, אין לעמבּערגער װאָכנבּלאַט /דאָ פרייע װאָרט" (1927, יו זיצחק בּלאָך, א געדענקבּלאַט פאַר אַ צו פויה פאַרגע? סענעם") א"אַ.
| פאלק פּעליקם (.186) = געב.. אי דײיטשלאַנד, פאַרענדילט זיין שט= דיום אַלס גערמאַניסט מיטן טיטל ד"ר,
איז ער אַ געוויסע צייט געװען פּריװאַט= . דאָצענט אין זשעגעװוער אוניווערסיטעט,
האָט פאַרעפנלעכט אַן אַרבּעט װעגן דער קלאַסישער פּאָעמע פון דער אַלטפ / יידישער ליטעראַטור, דעם בּאַרימטן / חשמואל:בּוך", א"ט -פזפסופזם 16120865ן מ|ס |520006 66 1106 168 זט טכ חסמטוסטזאן 6 81001658 (לייפּציג, 409 און אויך זי איבּערגעזעצט אין דייטש א"ט 0610 מ! 006106ז52 /8006 406 2 -זהגן -שׁא 669 מסמקסזופמספמגוסטזאף . י
6118 מנולן (אין די .806ן זט2 2411161110960:
6 ,011:31', 8, ה' שאא -- 6111 68).
די דאָזיקע זײיער גרינדלעכע אַרבּעט
מיט אַ רייכער בּיבּליאָגראַפּיע איז ליידעה-
געבּליבּן ניט פאַרענדיקט. דער ערשטער
קאַפּי בּרענגט אַרײנפירנדיקע בּאַמער-
קונגען וועגן דער אַלט:יידישער ליטעראַ - -
טור (איר עלטער, כאַראַקטער, אויפקום:
13 פֿאַלק -- פאַלק, װיטש | | 14
און פאַרשפּרײטונג, אינהאַלט און גרייס; די יידישע שפּראַך און ליטעראַטור פאַרן משפּט פון געלערנטע; איר װערט פאַר דער גערמאַניסטיק). דער צווייטער קאפּ א"ט ?די בּיזאיצטיקע פאַרשונגען װעגן דעם שמואל-בּוך" גיט אַן איבּערבּליק איבּער די וויכטיקסטע תּנך-איבּערזעצונ? גען, גלאָסאַרן און געגראַמטע תּנך-פּאַראַ: פּראַזן בּיזן סוף זצא י"ה, דערנאָך ווערט בּאַשריבּן די שטעלונג פון די געלערנטע
צו דער פּראָבּלעם פון חשמואל-בוך";
אָבּער אָט גראָד דאָ, װאו ס'האָט זיך געדאַרפט אָנהײיבּן אַן אַנאַליז פון דעם װערק גופא, רײסט זיך די אַרבּעט איבּער, פי האָט אויך געהאַט בּדעה אַרױסצוגעבּן אַ קריטישע אױסגאַבּע פון זשמואל?בּוך" לוט די כּתב:ידן פון פּאַריז און האַמבּורג, ליידער איז אויך דער פּלאַן ניט אויסגעפירט געװאָרן. לױט געוויסע ידיעות זאָל פ' בּשעת דער מלחמה זיך האָבּן גענומען צו געשעפֿטן און אינגאַנצן פאַרלאָזן דאָס װיסבשאַפּט? לעכע געבּיט, יי
בּ. בּאָראָכאָ, עדי בּיבּלאָטײיק פון יידישן פילאָלאָג", 1120 ד"ר מ. װײגרייך, ,שטאַפּלען? 46 יי
פאַלקאָװיטש יואל-בּעריש (..18-- .) געבּי אין דובּנע, װאָלין. בּאַקומען אַ גרינדלעכע יידישע דערציונג, אַ גרױי:
סער בּקי ניט נאָר אין תּלמוד, נאָר אויף .
אין חקירה און קבּלה, האָט ער נאָך אין
דער יוגנט, ווייזט אויס, זיך גענומען.
, צו אַלגעמײנער בּילדונג, בּאַהערשט אייני; | קע אײראָפּעישע שפּראַכן און איו גע; װאָרן איינער פון די פּיאַניערן פון דער
השכּלה-בּאַװעגונג אין װאָלין. אַלס אי:
נער פון די געציילטע קענער פון -רוסיש
אין דובּנע האָט ער צוזאמען מיט זיין.
שװאָגער יוסף אַלעקסאַנדראָויטש גע: שפּילט אין שטאָט די ראָלע פון די
גרעסטע תקיפים און אויסגענוצט די גאַנצע השפּעה צו שיצן פון די רדיפות מצד די אָבּסקוראַנטן זיין נאָענטן פריינד,
דעם בּאַוואוסטן השכּלה-פּיאָניער װאָלף
אַדעלזאָן. ער האָט זיך אויך אויסגע= צײיכנט אַלס גוטער העבּרעישער סט=. ליסט און נאַך אין 1820 האָט ער בֹּאַף אַרבּעט אויף העבּרעלש לעסינגס דראַמע װפּילאַטאָס" (די דאָזיקע פרייע איבּערזע= צונג האָט ער פאַרעפנטלעכט ערשט אויף דער עלטער א"ט פאבינדב", אָדעס, 8, ז' 28), שפּעטער האָט ער זיך / בּאַזעצט אין פט"בּ און זיך משמעות דערװאָרבּן פיל פריינד צווישן די דע?
|מאָלטיקע משכּילים אין רוסלאַנד, אַזֵוי
אַז ווען ער האָט אין 1866 פּאַרלאָזט די הױפּטשטאָט און געפאָרן קיין אָדעס, איז ער אויפן װעג אומעטום אויפגענומען
געװאָרן פון די משכּילים מיט גרויס
כּבוד, און אין זשיטאָמיר האָבּן זיך בּיי אים פאַרזאַמלט די לערער פון דער ראַבּינער:שול, װי אויך צווייפעל, גאָט? לאָבּער, בּאַקסט, סוכאָסטאַװער א'אַ,
האָבּן געלייענט זיינע װערק און אים
אויפגעפאָדערט זיי אַרױסצוגעבּן, ער האָט געדרוקט מאמרים אין די העבּרעישע צייטשריפטן אונטער די איניציאַלן ג. פ. *),. זיך בּאַזעצט אין אָדעס, ואו ער האָט פאַרבּראַכט די לעצטע יאָרן פון זיין. לעבּן, האָט ער זיך (אין אָדעס, וייוט אויס) צוליבּ אַ אומבּאַקאַנטער סיבּה גע= שמדט. דאָך איז ער געבּליבּן אויך וויי= טער אַ פריינד פון יידנטום און און אַלס ענטפער אויף די אַנטעסימיטישע אַרױיס= טרעטונגען פון דעם רעדאַקטאָר פון דער צייטונג פאעממס6טן}ן /820102804
האָט ער אָנגעשריבּן אין דייטש אַן אַפּאָ:
*) דאָס מוז זיין א טעות:הדפוס אין דער נאָטיץ פון גבריאל ראַװיטש אין ,הקול", אָנשטאָט , מ. | |
בּעאַרבײטעט נאָך .8 .ה 64 .5 מיר, דרוק א. ש, שאַדאָו, 8, זי 125
2150 0 פאַלקאָװיטש -- פאַקט | ר י 16
- לאָגיע 260 זו? /זסשו, װאָס ער האָט | אויך איבּערגעזעצט אויף העבּרעיִש און
| = דורך דער פאַרמיטלונג פון גבריאל ראַ:
- וויטש זי פּאַרעפנטלעכט אין ראָדקיג: - סאָנט חהקול" תּרל"ז, 8--- 21, זא"ט דבר בּעתּו",
- יידן (דער דייטשער צָריגינאַל האָט זיך
אין יאָר 1876 געפונען בּיי שלמה מאַני
דעלקערן, וועלכער האָט עס געזאָלט
איבּערזעצן אויף רוסיש), פי איז אױף אויפגעטרעטן אויף אייניקע עלילת?דם?
פּראָצעסן, בּאַשטעטיקנדיק מיט אַ שבועה | די פאַלשקייט פון די בּילבּוֹלים, דיר ר. קולישער, װעלכער איז געשטאַנען
| מיט פין אין אַ קאָרעספּאָדענץ, דערמאָנט ניט זיין שמד, לױבּט אים שטאַרק אַלס
פאַרדינסטפולן קעמפּער פאַר דער ידי
שער אויפקלערונג, אויסערגעװיינלעכן קענער פון דער גאַנצער העבּרעישער
ליטעראַטור און זייער געבּילדעטן און אָנגעלײענטן מענטשן; לוט קולישער איז ער געווען אַ אָהענגער. פון פּאָפּולאַריזירן װיסנשאַפּט אויף העבּרעיש, װאָס ער
האָט געשטעלט העכער פאַר דער אומע ניצלעכער | בּעלעטריסטישער מליצה פון | די העבּרעישע שריפטשטעלער. אַלײן.
אָבּער האָט ער אַרױסגעגעבּן אויף יידיש
אונטער זיינע איניציאַלן ,? .8 .{ צוויי. | טעאַטערשטיק, װרב חיימיל דער קצין,.
איין טהעאַטער אין 4 אַקטען, בּעאַר? בּייטעט נאָך ק. געשריבּען אין ס.-פּעטערס. בּורג אין 1864" (אָדעס, 1866) און חרחלע דיא זינגערין / איין טהעאַטער אין 4 אַקטען, 7 (זשיטאָ:
דער ליטעראַרישער. און סצענישער ווערט -פון די דאָזיקע |ײטעאַטערשטיק" איז זייער
אַ קנאַפּער, זי האָבּן אָגער אַ היבּשן אינטע? - | אָרגאַן ;דאָס אידישע פאָלק",
רעס סיי לויט זייער גאַנץ רייגער פאָלקס*
וואו ער טענהט זיך אויס וועגן. אַלע בּאַשולדיקונגען און בּילבּולים אויף
| יונגע אָפּאַטאָשו,.
טימלעכער שפּראַך, סיי לויט די ראַדיקאַלע
השכּלה:טענדענצן, װאָס דער אַװטאָר פירט אין זי אַרײן. אַ סך כֹּתֵבים זיינע זיינען גע;
| בּליבּן אין מאַנוסקריפּט אין אָדעס, צווישן .
זי אויך -- אַ טייל פון דעם עזבון פון װאָלף אַדעלזאָן. | עקיל מבשר", 1869 זי 1206 גבריאל ראַװיטש, אין עהקול" פון זא/פ 8 ד"ר ר, קולישער, ת1110, 10 (עדי שפּראַכפראַגע: העבּרעיַש און זשאַרגאָן"), אין 8008028, 1994, א, זי 43--44,, אין בּומאָרם,. ז' 170 א. פרידקין, עאַ, בּ. גאָט.. לאָבּער און זײן עפּאָבע", זי פןכן 8ם, /א. פאַקס שמואל 31 1885 -- } געב' אין פּלאָנסק, װאַרשעװער
| געננט, אין אַ רייכער חסידישער משפּחהת
פון תּבואה: און װאַלד:סוחרים. געלערנט
| אן חדר און בּית:המדרש ש"ס און /
פּוסקים, געפאָרן צום רבּין, שפּעטער געװען טעטיק אין דער ציוניסטישער בּאַװעגונג, 1903 פאַרלאָזט פּוילן און.
אַװעק קיין לאָנדאָן, ואו אָנגעהױבּן צו / שרייבּן העבּרעיִש אין יצחק סוּװאַלסקיס - ;היהודי", 1904 געקומען קיין אַמעריקע, . אַ צייט זיך בּאַטײליקט אין דער פּ"צ+= בּאַוועגונג, זיך בּאַשעפטיקט אַלס לערער פין העבּרעיִש, 1912 געענדיקט נ"י אוני? ווערסיטעט אַלס צאָנדאָקטאָר, אין ייד ש. האָט פ' פאַרעפנטלעכט אַ דערציילונג פין חסידישן לעבּן חדי אַנטפּלעקונג" און אַ פּאַעמע פאין גאָרטען" א"פּ עמנואל אין - זמ"בּ חליטעראַטור" 11 אַ גרעסערע דער:
ציילונג פון ניוײאָרקער לעבּן א"ט װאייג; - מאָל אין אַ פריהמאָרגען" אין זמ"בּ אדי
נייע היים", די דערציילונג איבּער אַ
א נאַרישקײט? און אַ סעריע לידער אין א. רייזענס װדאָס נײע לאַנד";
האָט. אויך געשריבּן אַ סעריע אַרטיקלען חדי . יידישע ליטעראַטור? -- איבּער איגנאַטאָו, = מאַנילײבּ און מ, ל. האַלפּערן -- אין דעם ציוניסטישן
:יי
פאַרבּאָ אַלעקסאַנדער (ט"ו אב 8 -- 3 ער. געבּ' אין קאַלושין, װאַרשעװער געגנט. געלערנט אין חדר, אין די ישיבות פון נאָװאָ:מינסק און ר' איטשעלעס ישיבה אין װאַרשע, שפּעטער בּיים פּראַגער רב, - צו 16 יאָר שוין געווען אַ חתן, צו קנאַפּע 19 יאָר חתונה געהאַט, זיך אַ געװויסע צייט פאַרנומען מיט לערעריי. האָט דע: בּיוטירט מיט אַ ליד אין װמאָמענט" 1911, זינט דאַן פון צייט צו צייט פאַרעפנט; לעכט לידער אין פאַרשײידענע אױסגאַבּן; אַ זאַמלונג פון זי אַרױסגעגעבּן אט זדורך
גלאַנץ און נעבּעל" מיט אַ פאָררעדע פון
נח פּרילוצקי (1918), האָט אויך אָנגע: שריבּן אייניקע דראַמען, וי זבּעני קענך?
זשער", -- אױס דעם לעבּן פון דער
אונטערװועלט, אויפגעפירט אין װאַרשע: װער טעאַטער צצענטראַל" 1921 (אין | = בּוכפאָרם אַרױסגעגעבּן אין פ"ג װװאַנ: דערער", ואַרשע, 1923); זדי וועלט גייט אונטער", ואו עס ווערט בּאַהאַנדלט
דער דראַנג פון דער מאָדערנער פרוי צו'
בּאַפרײען זיך אַלץ מער פון אירע פליכטן אַלס װײבּ און מוטער און צו פירן אַ זעלבּשטענדיק לעבּן. האָט רעדאַקטירט
אַ גאַנצע ריי ליטעראַרישע זמ"ה פאַרן. פ"ג פון װמאָמענט", אַרױסגעגעבּן אַ פּאָר נומערן כון צווייוועכנטלעכן אאונזער -
זשורנצל", 1913, און גיט לעצטנס אַרױס אַ אומפּעריאָדיש צייטשריפטל פאַר לֵיי | טעראַטור און קריטיק א"ט זמיין שטע: דער", װאָס ער פֿילט אינגאַנצן אויס אַלײן (בּיז אַהער זיינען אַרױס 3 ה', | וואויגט אין װאַרשע, דורכשלאָגנדיק זיך מיט קאָרעקטור,
הלל צייטלין, אין ,מאָמענט" און זיינע בלעט,.
לעך", |1; י. ג., אין ווייסענבּערגס גיודישע זאַמעל* בּיכער", ||; א, ל, יאַקיבּאָװיטש, ,ליטערארישע גע | שפּרענען", אין הייגט", |
) פס"נ פון א. פאַר:
פאַרבּאָ --- פאַרבּמאַן -- פארבער -- פאָרלע ער
| זון פון אַ בּעל:מלאכה, לערנט אין חדר,.
18
פאַרבּמאַן ניסן (יי אדר 1891--י"ט חשוון 1921) געבּ' אין טאַרנאָבּזשעג, גאַ: ליציע. ער האָט זיך בּאַשעפטיקט מיט זײ: גערמאַכערײ, געהאַט קראַנקע פיס, גע:
גאַנגען אויף קוליעס, געשטאָרבּן פון אַ.
האַרץיאָנפאַל. זיינע לידער" סקיצן און
אַרטיקלען האָבּן זיך געדרוקט אין.
לעמבּערגער שטאָגבּלאַט" און דערהויפּט
אין סאַנאָקער פאָלקספריינד", אויך אין שפּירגס זיודישע זאַמעלבּיכער" א"אַ.
פֿאַרבּער חיים=יצחק (1888-- |
) געבּי אין בּראַגישע, בּעסאַ:
ראַבּיע, אַלס זון פון אַ מאָלער:דעקאַראַג -
טאָר. פון קינדויין אויף אַרױסגע? וויזן אַ נייגונג צו מאַלערײ, אָבּער די עלטערן האָבּן אים ניט געלאָוט אפ
געבּן זיך מיט דער דאָזיקער מלאכה, כּדי זי זאָל אים ניט שטערן אין די לימודים, שפּעטער האָט ער צװאַמען מיט די עלטערן אױכגעװאַנדערט קײין . אַרגענטינע, וואו ער אין בּאַשעפטיקט
אָלס יידישער לערער אין בּוענאָס:אײירעס.
האָט זינט 1912 פאַרעפנטלעכט לירישע
און סאַטירישע לידער, אויך לידער פון. דער נאַטור און פון יידישקאָלאָניסטישן. לעבּן -- אין פאַרשײדענע אױסגאַבּן פון אַרגענטינע, צ"אַ אין זאַװאַנגאַרד", װוועג: ווייזער", ײפאַר גרויס און קליין", עדעם רויטן שטערן", אויך א"פ סאָפּאַ, אַ שטי: פער, איציקל אָפּטימיסט. זינט 1921 געשריבּן אַ סך קינדער-לידער, פן וועלכע אַ זאַמלונג אַרױסגעגעבּן א"ט פאַר בּרידערלאַך און שװעסטערלאַך" (בּוענאָס:אײרעס, 1925, ז"ן 31, מיט
| נאָטן פון ח. זאַסלאַװסקי צו דעם קינ:
דערשפּיל /דאָס שיפעלע"), | פּאָרלערער מרדכי' (וון/ס 1895--- ) געבּי אין װאַרשע אַלס בּיז 9 יאָר גע? דערנאָך געענדיקט די יידישע האַנטװערקערשול אין װאַר:
ר9}+ / י | פאַרלערער --- פאָרנבערג -י :20
- שע אַלס ציזלער (קונסט:אַרבּעטער אויף מעטאַלן), 1914 אַװעק קײן בּערלין שטודירן װייטער זיין פּאַך, בּיים אוֹיס: בּראָך פון דער וועלט:מלחזמה אַרעסטירט
געװאָרן פון די דייטשן, קוים אַנטלאָפן ,
זיך געװאַלגערט אין דייטשע פּאָרט:שטעט און, פאַרקלײדט אַלס טרעגער, מיט דער הילף פון מאַטראָסן, װעלכע האָבּן אים בּאַהאַלטן אין קױלנמאַגאַזין, אַויבּערגע: - קומען קיין שטאָקהאָלם, פון װאַנען די ירוסישע אַמבּאַסאַדע אַרױסצושיקן קיין רוסלאַנד, אָבּער אַדאַנק דער השתּדלות פון דעם כּלל:טוער ד"ר אַלפרעד לעווין, וועלכער האָט זיך בֹּאַ2 מיט בּיים שװיידישן קיניג מבטל צו מאַכן דעם מיניסטאָרנבּאַשלוס, געבּליבּן אין לאַנד, געװען בּאַשעפטיקט אַלס פיזישער אַרבּעטער, אַלס בּיוראַליסט, אַלס אַרכװו:בּאַאַמטער אין יידישן פּרעסע. בּיוראָ (געגריַנדעט פון ל. כאַזאַנאָװויטש און בּערל לאָקער), אַלס איבּערזעצער פון יידיש און פּוױליש פאַר דער שוויי דישער פּרעסע,
מען קיין פּוילן, וואו צוריקגעפונען זיין פאַך אין אונטערגאַנג,
דיש, אויך פון נאָרװעגיש -- אין חוועלט: | שפּיגעל" און קאילוסטרירטער װאָך", א"ר | פון א. גראַפּמאַן, אויך ' א"פ פּראָמעטר, אין זיוגנט:וועקער" (נומ, 32 -- אַ ליד | פון עריק בּלומבּערג), װפאָלקסצייטונג"
(קנוט האַמסונס ײדער זין פון דער זון"
דעצעמבּער 1924, בּ. בּערגמאַנס ?אייגן בּלוט?, די ליאַלקע", װדער װאָקזאַל:
שעף"--מאַייוני 1926, פּאַנאַיט איסטראַ=.
- טיס /דאָס אומהײילבּאַרע", פ. דאָסטאָ: ! יעווסקיס זאַ ציגעלע" א"אַ), אַלס אַװטאָ: ריזירטער איבּערזעצער פון סעלמאַ. לאַ:
גערלעף אויף יידיש פּאַרעפנטלעכט איר
האָט אים געזוכט
שטודירט שוויידישע . פילאָלאָגיע און ליטעראַטור. 1920 געקוײ. זינט 1924 דער? | כּליסוף זיך אונ: הױיפּט געדרוקט איבּערזעצונגען פון שוויי?
בּוך זדי לעגענדע פון יעסטאַ בּערליבג"- (פ"ג חקולטור?ליגע", װאַרשע, 1926, ז"ז
704 און אַרבּעט אויף דער איבּערזע:
צונג פון אירע אַנדערע וװוערק, וי אויך אויף דער שוויידישער איבּערזעצונג פון / י. פּערלע, שלום אֵש, האָט אויך פאַר: עפנטלעכט אין אליטעראַרישע בּלעטער"" אַ קורצע אָפּהאַנדלונג װעגן סעלמאַ לאַגערלעף (נומ' 19), א אינטערוויו מיט פּראָפּ. סיגורדור נאָרדאַל װעגן דער מאָדערנער איסלענדישער ליטעראַטור (נומ' 27) און אַבּריוו פון סיגורדור נאָרדאַל (נומ' 61), זאַמלט פאָלקלאָר און טערמינאָלאָגיע פון בעלי:מלאכות פאָרן יידישן װיסנשאַפּטלעכן אינסטיטוט. פּאָרנבּערג קאַרל (עמוט/ג 1871 -- ) פּס"נ פון ישעיה ראָזעני בּערג. געבּי אין סלאָבּאָדקע, בּיי קאָװוג אין אַ.סוחרישער פאַמיליע. זיין פאָטער, חיים:הלל, אַבֹּוף . תורה און זײיער . אַ פרומער, האָט געשטרעבּט אים / צו מאַכן פאַר אַ רב, אָבּער סוף:
טערגעגעבּן דער סביבה פון דעם הויז און געלאָזט אים לערנען העבּרעיש
| און אַלגעמײנע לימודים. זיך פרי בּאַ=
קענט מיט דער העברעישער השכּלה+ ליטעראַטור, האָט ער זיך אָנגעהױבּן אָפּצוגעבּן מיט לייענען רוסישע בּיכער, - געלערנט -- דייטש, פּראַנצױיזיש, בּוֹכ+ . פירונג און 1890 אָנגעקומען אַלס בּוכ= האַלטער און דייטשער קאָרעספּאַנדענט אין דעם בּאַנקגעשעפט פון דוד האַל. פּערן. אין קאָװנע, אין 3 יאָר אַרום.
אַריבּער אַלס קאַסיר. און פאַרװאַלטער פון דעם באַנקהױז יאֲקאָבּ מ. זאַקסי
31 | פאָרנבּערג בי | 22
צוזאַמען מיט ש, ראָזענפעלד און אַ גְרן פּע יונגעלייט פירנדיק דאַן אַ קאַמפּ קעגן דער קאָװנער חלוקה, האָט ער 7--88 קאַרעספּאָנדירט ועגן דעם אין 085ג800, דערנאָן אַריבּער צו אַלגע: מיינער פובּליציסטיק אין דער קאָװנער רוסישער צייטונג, בּאַלד געװאָרן די הױפּטקראַפט אַלס פּובּליציסט און טעאַ: טער = קריטיקער, געשרינן אױיך אין מאעא?סמם אואסגסהחט, 1898 אַװעק קיין אױסלאַנד, שטודירט פּאַליטישע עלאֵ2 נאָמיע, פּילאָסאַפיע און געשיכטע אין לייפּציגער (אַ געוויסע צייט אויך בּער: נער) אוניווערסיטעט, אָנדערטהאַלבּן יאָר געלעגן צו בּעט אויף אַ שװערער נירן= אַנטצינדונג,
שטער אויסצייכענונג (ג1440 מזטס 014ט5)
פאַר זיין אַרבּעט װריקאַרדאָ און מאַרקס .
אַלס װערט:טעאָרעטיקער" פארעפגט?י לעכט אין ווין, פ"ג איגנאַץ בּראֲנר), צו יענער צייט אָנגעהױבּן צו שרייבּן אין יידיש א"פ פעצשסא איער דער עקאָנאף מישער לאַגע פון די רוסישע יידן- אין דעם היגער װאַכגגלאַט חדי וצלט" א"ר כון זיין פרייגד ש. ראָולנפעלד, צוזאַל מען מיט ראזענמעלדן און זיין איצטיקער מו וי מרים ,,8 געב' קאַמיעניעצקי, צִו.
גויפגעשטעלט דעם 2טן בּי פון דער
= זוועלט-געשיכטע", װאָס יעקב דינעואָן
האָט אָנגעהױבּן אין אױפטראָג פון פ"ג | זאחיאסף" אַלס בּיילאַגע צום זיוד" (פ' איז געוװען דער צוזאַמענשטעלער פון מאַטעריאַל, זיין פרוי -- די איבּערזץ: צערין און ראָזענפעלד--רעדאַקטאָר פון |סטיל), אוגטערן נאָמען פי צוערשט אוים: געטרעטן נאָכן אין קאוטסקיס צייטשריפט 241 6טסאא סוםן
1903, דאַן אויך פאַרעפנטלעכט אין. גרויסן רוסישן זשורנאַל פסגצןז ההאססץת
געגער:פראַגע,
טראָצדעט 1902 בּאַקומען. דעם טיטל ד"ר פילאָסאַפיע מיט דער ער+
| זק יזעואזאט (פ"ג
ענדיקן זיין שטודיום
אן אַרטיקל קעגן טוגאַןבּאַראַנאָווסקין און אַ גרעסערע אַרבּעט איבּער דער מאַי 1903 געקומען קיין אַמעריקע און זינט דאַן אַרײן אין די רייען פון די פּראָפּעסיאַנעלע יידישע. שרײיבּער, דעבּיוטירנדיק מיט אַן אַרטיקל אין ?צוקונפט" א"ר פון בּ. פייגענבּוים. איבּער דער נאַציאָנאַלער פראַגע, שפּע= טער אַרײן אַלס לײטאַרטיקלער אוך שריפטשטעלער איבּער סאָציאַליזם אין חפּאָרװערטס", נאָװעמבּער 1905 צוליבּ חלוקי:דעות מיט אַבּ. קאַקאַן פאַרלאָזט דעם /פאָרווערטס? און זיך פאַרבּונדן מיט דער דאַן געגרינדעטער חװאַרהײט" גלייכצייטיק מיטגעאַרבּעט אין זצוקוגמט", 5 געפירט דאָרט די פּאָליטיש?טאַ: ציאַלע איבּערזיכט א"ט ?איבער דער וועלט", 1906 דעם זשורנאַל אַליין רע: דאַקטירט, צו דער צייט אונטער דער השפּעה פון דניאלי:טשערניכאָו, װעל: כער האָט דאַן בּאַװכט אַמעריקע, זיך גענומען צום שטודיום פון דער עמי: גראַציע = פּראָבּלעם און פאַרעפנטלעכט אויף דעם געבּיט די בּראָשורן: אזגקם חצוקונפט", ווילנע, 7) און הזמגץזמעאע .תמ -- אַ פּרוּ פון אַ סטאַטיסטישער אױספאָרשונג (פ"ג ס. לעוו, קיעוו, 1908), צו דער צײט אויך אַרױסגעגעבּן צװוײי בּראָשוין אין ייִדיש דער שטוטגאַרטער קאַנגרעס און זיינע פּראָבּלעמען" (פ"ג זצוקונפט", 11908 די אַנדערע צוויי בּראָשורן זיינען פאַר= לאָרן געגאַנגען צוליבּ דעם בּאַנקראָט פון פ"ג), 1907 אַלס קאָרעספּאַנדענט פוך װװואַרהײט" בּאַזוכט רוסלאַנד מיט דעף כּוונה דאָרט צו פאַרבּלײבּן, אָבּער איגי גיכן צוריקגעפאָרן קיין אַמעריקע. פרי= / לינג 1909 פאַרלאָזט די װװואַרהײט", 1910 ווידער רעדאַקטירט די פצוקונפט", סוף יאָר איינגעלאַדן קיין שיקאַגאָ אַלס רעש
33 ' / - ביר | | | | פאָרנבּערג : | | 344
4
דאַקטאָר פון דעם סאָציאַליסטישן װאָכב;
בּלאַט חדי אידישע אַרבּײטער וועלט" (בּיז
אים רעדאַקטירט פון א. ש. זאַקס). זיך
אויך בּאַטײליקט אין 30080235, פקוות .קפט, - 8=, /פריינד" א"אַ אױסגאַבּן פון רוס? לאַנד, 1913 צוריקגעקומען פון שיקאַגאָ קיין נ"י; איבּערגענומען דעם פ"ג זאיג: טערנאַציאָנאַלע בּיבּליאָטעק" פון עװאַ:
לענקאָ און, צונויפגיסנדיק אים מיט דעם. פ"ג פון מאַקס מייזעל (זע), געגרינדעט
דעם ײליטעראַרישן פ"ג" (אין אַ יאָר . אַרום האָט זיך מייזעל צוריקגעצויגן.
זינט 14 אָנגעהויבּן אַרױסצוגעבּן אוב"
טער דער אייגענער רעדאַקציע אַ חודש: זשורנאַל,ליטעראַטור און לעבּען", װעל: כער האָט פון אַפּריל אָן זיך פאַראײיניקט -מיט חדער יודישער וועלט" פון בּ. קלעצ?
'קין אויף אַזאַ אופן, אַז צו דעם ווילגער. מאַטעריאַל (דורך מאַטריצן) פלעגט צו געזעצט װעין אן אַמעריקאַנער אָפּטײ*
- = לונג (אַרטיקלען--איבּערזיכטן, מערסט1? טייל פון זיין אייגענער פעדער), וועלכע פלעגט נאָכדעם אויסגעניצט װערן אויך
אין דער ווילנער אױסגאַבּע. צוליבּ דער
- מלחמה איז געװאָרן אוממעגלעך אָנצו? האַלטן די דאָזיקע פאַרבּינדונג און דער זשורנאַל איז א"ט װליטעראַטור
און לעבּען" אַריבּער אין רשות פון
אַ גרופּע שריפטשטעלער מיט פּראָפ' יצחק:אייזיק הורוויטש אַלס פּרעזידענט,
און עפּעטער---אין רשות פון די איונגע"
מיט זישע לאַנדױ, ראובן אייזלאַנד, מאַני
לייבּ בּראש, בּיז ער האָט זיך אין עטלעכע
חדשים אַרום אִינגאַנצן אָפּגעשטעלט. פאַר די יאָרן 1914--20, װען דאָס ידי ישע בּוך אין אַמעריקע האָט געהאַט - שטאַרקן אָנגאַנג, האָט דער װליטעראַ
ײ
2 יי
רישער פ"ג" כּמעט װי פאַרטאָפּלט זיין. לכתּחילהדיקן בּיכער:בּאַשטאַנד, געװאָרן אַ צענטער פאַר די זיונגע"/ צ'אַ אַרויסגע=
גרויער,
געבּן ידי גרויסע יידישע געשיכטע" פון |
חיים שויס (וע), 5 בּ' פון ראָמען ראָלאַנס - ראָמאַן ;זשאַן קריסטאָף" (די ערשטע בּ'. אין פ--ס איבּערזעצונג), טשערנישעוף - סקיס סאָציאַלן ראָמאַן חװאָס טוט מען! (אויך אין זיין איבערזעצונג), דער אליט=
ראַרישער פ"ג" האָט אויך איינגעפירט . די סיסטעם פון פאַרקויפן יידישע בּיכער. אויף אױסצוצאָלן דורך רייזנדיקע אַגענטן,
פי איז אויך געווען איינער פון די פירער. פון דער זייד' סאָצ' פעדעראַציע" און זיף . בּאַטײליקט אין אירע אױסגאַבּן, אָבּער
בּשעת דער מלחמה זיך צוריקגעצויגן פון יעדער פּאַרטײ:טעטיקײט, אַלס מיטאַרבּעטער אין יטאָג", וואו ער -
6 אַריין -
שרייבּט עד:היום צוויי מאָל אַ װאָך פּוב*.
ליציסטישע און פּאָליטישע אַרטיקלען,
אויך פאַר דער יידישער שפּראַך און /
קולטור, זינט דעם |1א/4 1924 גיט פ'.
אַרױס אַ וו"בּ אין יידיש מיט אַן ענגלי:
- שער אָפּטײלונג זדי אירישט שטימע" אין -
נואַרק, װאו סוף 1926 געגרינדעט אַ װקולטור:צענטער" פאַר קולטוריטעטיקייט
און יידיש, האָט געשריבּן אונטער פאַר: | שיידענע פּס"ג, װי 7060035 .וו, חסטום,
בּן הילל, קלארבּאך, ד"ר י, מירקין, אַ הקורא, א. רידער, שמעיה ואבטליון א"אַ. פון זיינע אַרבּעטן איז נאָך
! צו דערמאָנען: װסאָקראַטעס, זיין לעבּען, זיין פילאָזאָפּיע און זיין צייט" (פ"ג זאיג?
טערנאַציאָנאַלע בּיבּליאָטעק", נ"י, 1908); -
ייפיר הונדערט יאָהר אידישע געשיכטע. אין אַמעריקאַ" און חװוי פערטיילען זיך
די קלאַסען אין אַמעריקאַײ (אין מילבס . זמ"בּ חדי נייע וועלט" 1 און 111); ײפּראָבּ? - לעמען פון אַמעריקאַנער יודענטוםי (זיודי= - שע וועלט", 1914, 1ע, 1וש), וואו ער בּֿאַ .
האַנדלט די שפּראַכפראַגע אויפן גרונד פון דער פאָלקסציילונג אין די פאַר:
איניקטע שטאַטן פון יאָר 1910, אַרױס+ -
*
/
25 | פאָפנבּערג --- פאָרעם --- פונדאָיצַנו -- פוקס | 26
טרעטנדיק קעגן די נביאות פון פּ. ווער: ניק, אַבּ. קאַהאַן, ד"ר פישבּערג, לעאָ ווינער א"אַ. װעגן דעם אומפאַרמײדלעכן אונ: טערגאַנג פון ידיש אין אַמעריקע. --
זיין פרוי מרים, פון דער היים ק אַ מל:
נעצקי געבּי 1875 אין װיטעבּטק, ישטודירט אין בּערן און אין װין, האָט אויך איבּערגעזעצט ש. אַניסקיס דער: | ציילונג = ;אין אַ ווינקעל" (אין חדער וועלט" א"ר פון ש. ראָזענפעלד), אי סטרינדבּערגס ראָמאַן חצעריסען" (ולי: טעראַרישער פ"ג", נ"י), ערנסט פאָן װאָל צאָגענס ראָמגן קדי שיינע זינדערין" (אין דער זאיוישער אַרבּײיטער וועלט") א"אַ. פּאָרעם ליב עוט/ 1902 --
) געבּ. אין זאַמאָשץ, לובּלינער געגנט. געלערנט אין חדר און דערנאָך אין דער קרוינישער שול, צוליבּ דער וועלט:מלחמה, בּשעת זאַמאָשץ איז אַרי בּער פון האַנט צוֹ האַנט - געמוזט איבּער: רייסן די ווייטערדיקע בּילדונג, דורכג; מאַכט אַלע צרות פון דער קריגסצייט, | צו 18 יאָר צוגענומען אין דער פּוילישער אַרמײ, אָבּער אין עטלעכע װאָכן אַרום אַנטלאָפן, אַ קנאַפּ יאָר געװאַנדערט אי: בּער די שטעט און שטעטלעך פון פּוילן אונטער אַ פאַלשן נאָמען, בּיז אים איז אָנהײבּ 1921 געלונגען אַריבּערצוקומען קיין אַמעריקע. זיין ערשטע זאַךף - אַ שטימונגסבּילד זאיבּער װיליאַמסבּורג ברידזש" -- פאַרעפנטלעכט אין װפּרײ: הייט" פון א/3 1922, דאַן געדרוקט פון צייט צו צייט אין דער צייטונג בִּיל: דער פון פּױלן און אַמעריקע. אין בּוב; פאָרם אַרױסגעגעבּן אַ מין טאָגבּוך אויס דדעם דעזערטירער:לעבּן אין פּױלן א"ט
ײראָסט (דערציילונגען", מ"ג זיונגע"/ בַ"ל.
,)201 1 ,,6
ד"ר ש. סײמאן, ;אין אונזער בוך", זֶן ק. מרמר, אין ,פרײיהײט,
,71
פונדאָיאַנו בּ, (1828 -- ( פּס'1 פון בּנימין וועקסלער. געב' אין יאַס, שטודירט יוריספּרודענץ אין אָרטיקן אוניווערסיטעט. אין דער רומעני: שער פּובּליציסטיק בּאַקאַנט -- אויך א"פּ פּ. בּעניאַמין--אַלס פאַרטרעטער פון דער
| ייִנגסטער מאָדערניסטישער שול און
ווערט דערפאַר שטאַרק בּאַקעמפּט. איז אויך מיטאַרבּעטער פון פאַרשיידענע
רומעניש:יידיש צייטשריפטן און האָט
איבּערגעזעצט אויף רומעניש שירים פון ח. ג. בּיאַליק, אברהם רײזען; ש. פרוג, ז. שניאור, יעקב גראָפּער, - מיטטיילונג פון י, גראָפּער, פוקס אברהם משח (אןעע 1820 -- ) געבּ' אין יעזיערנאָ, מזרן? גאַליציע. זיין פאָטער, חיים, האָט צוואַ: מען מיט די בּרידער און דעם טאַטן גצ האַנדלט איבּער די אַרומיקע דערפער מיט פלאַקס, פעל, תּבואה וכּדומה, זומער געהאַלטן. סעדער; די באז בּע--פון דעל נן: טערס צד -- האָט בּשכנות געפירט
אַ בּעקעריי פון בּרויט און זעמל,. פ--ם
קינדהײַט האָט אַײנגעזאַפּט אין זיך. די געזונטע גוטמּוטיקע פּראָסטקײט פון אָט די האָרעפּאַשנע ידן מיט זײערע פריידן און לײדן דער שטאַרקסטער איינדרוק פון זיינע קינדעריאָרן איז געווען די שווייגנדיקע נאַטורליבּשאַפט פון פאָ:
טער, זיין איידעלער חוש פאַר שיינקייט, זיין געטריישאַפּט און שווערע האָרעװאַניץָ.
און דער בּאַרײדעװדיקער הומאָר פון דער מוטער, איר פריילעכקייט און געלעכטער, װאָס די דחקות און צרות פון שװערן לעבּן האָבּן ניט געקענט פּאַרשטיקן, בּיז
:
12 יאָר האָט פ' געלערנט אין חדר, געהאַט
אַ גוטן קאָפּ, אָבּער ווייטער פון חומש און פּסוק ניט געגאַנגען; אויך די וועלט: לעכע בילדונג, װאָס ער האָט בּאַקומען | אין די 4 קלאַסן פון דער שטעטלשער בּאַראָן = הירש = פאָלקסשול, איז געוען
אַ גאַנץ קנאַפּע, און ער האָט זי ערשט
שפּעטער פאַרפולקומט אַלס אַװטאָדידאַקט. פון די פריסטע קינדעריאָרן אָן אַרױסגע? וויזן אַ פאַרחלומטע ליבּשאַפט צום דרויסן,
צו גאַטור און צו מעשיות, האָט ער מיט
זיין פּאַנטאַזיע געלעבּט אין די דערציי* לונגען פון חומש, געלייענט דעם טייטש: - חומש, דאָס עברי:טייטש פון קרבּן:מנחה? סידור, געשלונגען די גרייצער?בּיכלעך, װאָס אָרעמעלײט פלעגן פאַרקויפן, און אויך די ראָמאַנען פון שמר-בּלאָשטײן, װאָס דער טאַטע און די מאַמע האָבּן
געלייענט. ליניעצקיס פּוילישע יינגל",.
דערנאָך מענדעלע און ש"ע, װי אויך די
ליטעראַרישע קאַלענדאַרן פון גרשם בּאַ= .
דער האָבּן פאַי אים געעפנט אַ נייע וועלט, געוויזן אים דאָס לעבּן אין דעט פּנים פון דער װירקלעכקייט, און די שונד: ראָמאַנען האָבּן אויפגעהערט צו פאַרכאַפּן
| זיין פאַנטאַזיע. צו 15--10 יאָר געקומען.
קיין לעמבּערג, האָט ער זיך בּאַשעפטיקט
-מיט פאַרשיידענע אַרבּעטן און אָנגעהױבּן
צו נעמען אַן אָנטײל אין דער יידישער אַרבּעטער = בּאַוועגונג פון דער יסד'פּ (גאַליצישער בּונד"), אַ געוויסע צייט - געלעבּט אויך אין טאַרנאָפּאָל. די גייסטיקע ההשפּעות פון דער דאָזיקער סביבה האָבּן
אין אים אַנטװיקלט סאָציאַלע אידעען און - נאָך שטאַרקער איז געװאָרן זיין אינטע= רעס צו דער יידישער ליטעראַטור, וועלכע -
ער האָט בּאַקומען צו לײענען אין די בּיבּליאָטעקן פון די אַרבּעטער=פאַראײנען. אַ.השפּעה אויף זיין ליטעראַרישער אַנט? וויקלונג האָט אויך געהאַט זיין פריינך?
פֿוקס +
- זיך. בּאַזעצט אין װוין,
/אַרטיקלען,, פעליעטאָנען. | אויך אָנגעהױבּן צו שרייבּן דערציילונגען. פון אַ ליטעראַרישן ווערט, שפּעטער איד
28 |
שאַפט מיט דעם העבּרעיִשן שריפטשטע- לער ג. שאָפּמאַן, 1911 האָט ער דעביו=
טירט מיט סקיצן און דערציילונגען אין'. /
סאַנאָקער װפאָלקספריינד" א"ר פון אברהם - שטערנבּאַך, אין די ליטעראַרישע קאַלענ= דאַרן פון גרשם בּאַדער און משה פּראָסטיג, - אין זיידישן אַרבּייטער" און לעמבּערגער. חטאָגבּלאַט?, דאַן איז אויך אַרױס זיין ערשט בּיכל -- אַ זאַמלונג פון פיר דער ציילונגען א"ט קאיינזאַמע" (פ"ג ש. לעוויך . לעמבּערג, 1912, זי 70) -- יוגנט?פּרוּװן,. וועלכע האָבּן בּיי היינטיקן טאָג גיט קיין. שום ליטעראַרישן ווערט, אין אַ שפּראַך, . געמישט פון לאָקאַליזמען און גאַליציאַנער. דייטשמעריש, װאָס זיינען אָבּער בּשעתּם װאַרעם אויפגענומען געװאָרן פון די ייריי. שע צייטונגט-רעצענזענטן אין גאַליציעי.
: סוף 1912 אַװעק פון טאַרנאָפּאָל קיין אַמע=.
ריקע, געדרוקט אין די דאָרטיקע יידישע. אױסגאַבּן, װי אין א. רייזענס װדאָס גייע. לאַנד" א"א, אײגיקע קליינע סקיצן. אָנהײבּ. 4 צוריקגעקומען קיין אײראָפּע און. וואו ער וואוינט. עד:היום, 1917 איז ער אַרין אַלס מיטײ, . אַרבּעטלר פון נ. מ. ראַקערס יידישן טאָג
בּלאָט טוויענער מאָרגענצייטונג" און שפּע=. טער -- פון דער חוויענער מאָרגענפּאָסט".
(צוערשט א טאָגבּלאַט, דערנאָך אַ װאָכג=. בּלאַט), וואו געשריבּן זשורנאַליסטישע. דאָ האָט ער
ער געשטאַנען נאָענט צו משה זילבּורגס. חודש:זשורנאַל זקריטיק" און דאָרט פאַר-. עפנטלעכט דערציילונגען, ליטעראַרישע
עסייען און רעצענזיעס (וועגן מאַנילײבּ,
זישע לאַנדױ, ראובן אַייזלאַנד, פראַדל /
שטאָן, נח שטיינבּערג). זינט דעמאָלט האָבּן זיינע דערציילונגען, וועלכע האָבּן זיך שוין אַנטװיקלט צו קינסטלערישער
.9
גאַנצקײט, זיך געדרוקט אין פאַרשיידענע צייטשריפטן פון אַמעריקע און אײראָפּע, | וי זמ"ה חטויט", פשריפטען", זצוקונפט", זעפּאָכע", חדער אינזעל", חסאַמבּאַטיען!, ײװאַרשעװער אַלמאַנאַך", זאין, שפּאַן", ;ליטעראַרישע בּלעטער", פאָרווערטס", ;פאָלקסצייטונג", זװואַרשעװער שריפטןי א'אַ. זינט 1920 איז ער בּאַשעפטיקט אַלס שטענדיקער וויגער קאָרעספּאַנדענט פון ײפאָרװוערטטסײ פאַר עסטרייך און אונגאַרן א"פ מאַסקוף. 1926 האָט פ' בּאַזוכט איטאַ:
ליע און די איינדרוקן פון זיין נסיעת
פאַרעפנטלעכט אין חפאַלקסצייטונג",-- פון זיינע װערק זיינען אין בּוכפאָרם אַרױס; }אויפן בּערגל / דערציילונג" (פ"ג זפּרץ: בּיבּליאָטעק", װאַרשע, 1924, זי 88) און קאונטער דער בּריק / און אַנדערע דער= ציילונגען" (פ"ג אקולטור:ליגע", װאַרשע, 4, זי 250). ער האָט אויך פאַרעפנט? לעכט איינצלנע קאַפּיטלען פון זיינע צוויי | ראָמאַנען, שיידן אין גלות" און ?אונטערפ וועגנס", און פון אַ גרעסערער דערציילונג ימענטשן?, געשריבּן אַ ריי עסייען אין ;ליטעראַרישע בּלעטער" (וועגן לעאָנהאַרך
-פראַנק, שלום אַש, שלום:עליכם, אַברהם.
רייזען, י. י. זינגער), שפאָלקסצייטונג" (וועגן טאָמאַס מאַן) א"אַ. זיין דערציילונג {אויפן בּערגל" איז איבּערגעזעצט אויף דייטש פון י. שרייער (אין דער וינער װ0160014). -- אין דער נייער ידישער
בּעלעטריסטיק פאַרנעמט פי איינעם פון .
די ערשטע ערטער אַלס איינער פוּן אירע שטאַרקסטע טאַלענטן, אַ שטרענגער רע:
אַליסט פון דער מאָדערגער ריכטונג, װאָס -
איר אורבּילד אין דער װעלט:ליטעראַטור איז מאָפּאַטאַן און טשעכאָו, שפּיגלט ער אין זיינע דערציילוגגען אָפּ דאָס לעבּן פון מענטשן אין דער גאַנצער נאַקעט: קייט פון זייערע נשמות און מעשים. ער האָט ליבּ אויפצוזוכן זיינע פּאַרשױנען
פוקט | | | 30
אין די נידעריקסטע שיכטן, אין דער
אונטער-וועלט, שילדערט מיט אַלע פּרטים. און מיט דער גאַנצער שטאַרקײט פון זיין אומבּרחמנותדיקן נאַרטוראַליזם אומגליק? לעכע און געפאַלענע, בּלינדע, משוגעים, גאַסנפרױען, מערדער, זעלבּסטמערדער;
דעם שטומען פינסטערן עלנט פון גייסטיק. - אָרעמע נפשות. זיין אופן פון מאָלן מענטשן און זאַכן איז אַ בּולט-פּלאַסטי: שער און שטאַרק פאַרבּיקער. מיטן שאַרפן אויג פון אַ געניטן װאָרטיקינסטלער און מיט דער סאַטירישער פּאָטענץ פון דעם פילנדיקן דיכטער אַנטפּלעקט ער פאַר אונז די פאַרהוילנסטע בּילדער פוּן דעם מענטשלעכן געראַנגל אין זייער שװאַכ. קייט און פאַרלױרנקײט אין לעבּן, די
/פּאַרשױנען פון זיינע דערציילונגען זיינען
תּמיד דורכגעדרונגען מיט ליבּשאַפּט צו דער נאַטור און מיט הכנעהדיקער גלייבּי: קייט אין דער געטלעכער מאַכט, מענטש: לעכע לייד, אָרעמקײט און שפלות, פּאַר: בּיטערטער צווייפל און פאַטאַליסטישע ערשיינונגען גיבּן דעם דיכטער אַלץ נייעם שטאָף צו זיינע שאַפונגען, אין וועלכע עס מערקט זיך אויך אין דער לעצטער צייט אַלץ אַ שטאַרקערע אידע: יִשע סאָציאַלע און נאַציאָנאַל:יידישע טעג: דענץ. די דאָזיקע טענדענץ אין פ--ס שאַפּונג איז אַרױסגערופן פון דעם לעצטן סאָציאַלן איבּערבּראָך אין דעם יידישן לעבּן און פון דעם חורבּן פון די נאָך: מלחמהייאָרן. דאָס בּולטסטע אין פ -- ס
שאַפּן איז זיין בּרוטאַלער שאַרפער סטיל, אָבּער פ -- ס זבּייזקייט" איז ניט לעבּנס:
פיינדלעכקייט, ניט מענטשנהאַס, נאָר דער נאַטירלעכער אויסדרוק פון דער שאַפערישער קראַפּט, מיט וועלכער זיין- אַגרעסיװער קינסטלערישער. אינסטינקט
ן שטעלט זיך אַקעגן דער קלינלעכער
צעקראָכנקײט פון דעם לעבּן אוּן אַקעגן
3 - בי פּוּקס - י- 225
דער מיאוסקיט פון פאַלשע לעבּנספאָר: מען,. די שטאַרקע ליבּשאַפט פון זיין
עלעמענטאַרער, ניט פאַרליטעראַרישטער. נאַטור צו דער שיינקייט פון דער װעלט,. צו דעם אֹמתן תּוך פון איר פאָרם-- זי
אַלײן בּאַרעכטיקט דעם גרויזאַמען ראַדי: קאַליזם, מיט וועלכן ער זעט און פורעמט דאָס אמתע און אויך דאָס פאָרמלאָזע. פ' שוינט ניט זיינע העלדן, ער אַרבּעט ערלען און געטריי, מיט זיין גאַנצער קינ: סטלערישער קראַפט, איבּער די מענטשן,
װאָס קומען אין זיין שאַפערישן זצַ*.
קרייז, בּיו ער אַנטפּלעקט פאַר אונז די
בּאַהאַלטנסטע קעמערלעך פון זײערע
נשמות. אידילישקייט איז איינע פון די שטאַרקסטע זייטן אין פ--'ס שאַפערישער | פּערזענלעכקייט, די אייגנטלעכע אמת? דיקסטע פאָרם פון זיין אינטענסיוון נאַז
טור:געפיל און פון זיין הומאָר, וועלכער |
דערפרישט וי אַ לעבּעדיקער קװאַל די
| אָרעמע ענגשאַפּט פון דער װעלט. פ'"
זאָרגט װײיניק פאַר דער קאָמפּאָזיציע
פון זיינע װערק, די רויע שטיקער לעבּן . אין װעלכע ער לאָזט פּולסירן דאָס
בּלוט, זיינען עפּעס װי אַרויסגעריסענע און אָפּגעריסענע, דער שלל פאַרבּן און ניואַנסן זיינען צו קאָנדענסירט און צו: נויפגעפּרעסט, די גלענצנדע נאַטוראַ:
ליסטישע שילדערונגען לאָדן אָפּט איבּער די לופט פון זיינע דערציילונגע די
שפּראך זיינע איז זייער רייך מיט פּראַ- װינציאַליזמען און גאַליציזמען; װאָס גיט -צו דעם סטיל זיינעם א פרישקייט און | אַ זאַפטיקײט, י
ש. ניגער, ,א בּײזער טאַלאַנט?, אין ,צו. קונפט", 1925, שׁ'!, איבּערדרוק אין ,ליטעראַרישע בּלעטער", 152 8 0אַ שטראַל ליכט אין דער | טונקעלקייט",
מאַרקיש, 0ס}, 114 , געשטאַלט און
| אידעע אין דער
משה גראָס,.
(וועגן זיין דערצלילונג
אין ,טאָג" פון טס 7, אי" . | בּערדרוק אין , ליט;רארישע בּלעטער", 1170 פּרץ.
יידישער ליטעראַטור", אי
,װאַרשעװער שריפטן", 4192 לעאָ פינקעלסטין,, 0 י יי סִיגאֵל, אין ,אויפקום", 1927, 31 חײם קרול, אין ,זאַנגען", ג"ן = י. זינגער, אװעגן די װצרשעװער שריפטן, אין ,ליטעראַ רישע בלעטער", 144, און דער ענטפער פון פ" לאסט" און די אויפ". געכּן פון דער ליטעראַטור), 10, 149; אַחוֹץ אַגאַנצער רײ אַרטיקלען און רעצענזיעס אין פאַרשײידענע צייטשריפטן, װי דער לעבּעדיקער. אין ,קונדס", משה כֹּץ אין ,פרײהייט", הלף צײטלין און בּ, קאַרליניוס אין ,מאָמענט", יהוטע פּערלע אין ,פאָלקסצייטונג?, 1. װייניג אין ,אַרבּע=.
טער-צייטונג, י, טיגער אין װוינער , מאַחּגענפּאָסט",.
משה ליוושיץ אין װינער ,פאָלקסבּלאט", י, י. טורקאָ אין , לאָדזער טאַגעבּלאַט", ד"ר א. קלײנ.- מאַן אין זיין ליטע-אַרישן , קאלענדער", ר, מעריס- מאַן אין ,אינזער װאָפנונג" ש. פּישקוג אין ,במעביר", ראַזענצװײג אין 112שחס, ד"ר מ. קאַנ- פער אין 122160014 צִשסאן, פ. ה, שילער אין 68זסגען 7, יי, שרײיער אין װינער 4ו10ז116 אאַז"ו,
| פוקס חיים:לייב (א' תּמוו 1897 --
-) געבּ' אין לאָדז, אין אַ חסידי: שער פּאַמיליע. געװאַלגערט זיך אין ישיבות בּיזן אױסבּראָך פון דער ועלט= מלחמה, דאַן געװאָרן אַ שילדנמאָלער,. אַלס אַװטאָדידאַקט זיך אויסגעלערנט. פּויליש, רוסיש און דייטש, בּשעת דער דייטשער אָקופּאַציע געװען אויף צװאַנגס= אַרבּעט, שפּעטער אַ געװיסע צייט געווען
יטעטיק אין חבּונד". זינט 1917 געדרוקט.
לידער אין לאָדוער און װאַרשעװער צייטשריפטן, צוזאַמען מיט הערשעלען אַרױסגעגעבּן אין לאָדו 2 זמ"ה װגע: זאַנגען" 1918 און צוזאַמען מיט י. רובּין-- 4 זמ"ה זס'פעלד", געשריבּן אויך אַרטיק= לען, דערהויפּט אויף ליטעראַרישע טע מעס, ועצענזיעס װעגן ביכער -- אין חליטעראַרישע בּלעטער", אלאָדושער וע קער" א"אַ יידישע אױסגאַבּן פון לאָדו, וואו ער וואוינט די לעצטע יאָרן. אין בּוכפאָרם פּאַרעפנטלעכט: לעמער / לידער | פּאָעמען | בּאַלאַדן".
חדורשטיקע: -
233 | פוקס -- פורל 34
(לאָדז, 1926, ז"ז 199), ואו עס גײט אַרײן אַ ציקל ליבּע:לידער זריקודהלע", אויך ידיש + פאָלקסטימלעכע פערזן, תפילה:לידער, דורכגעדרונגען מיט אַ רע? ליגיעזער שטימונג, מעשהלעך אין פערזי,
אויך לידער פון דער גרויסער שטאָט,
אין וועלכע עס פילט זיך די צו שטאַר: קע השפּעה פון אַ משה קלבּאַק א'אַי צוזאַמען מיט דער פאָרם פון פרייען פערז בּאַנוצט פ' אויך די פאָרמען פון סאָנעט, טריאָלעט,
חוסף טורקאָ, אין ,אונזער טאָגבּלאַט", 1926, 25,
פוקס יעקב -- האָט אַרױסגעגעבּן אין סיגעט, אונגאָרן (איצט רומעניע, אַ ספרל אויף עבריטייטש א"ט חדבר בּעתו" -- אַ פּירוש אױף די 5 פּסוקים
פון סוף דניאל, צו בּאַװײזן, אַו עס אי
משיח:צייט (סיגעט, 1905)),
פוקם (אליעזר) לאַזאַר (װ/5 1392-- ) געבּ. אין מאַציעוו, װאָלין. געלערנט אין חדר און תלמוד:תורה און געענדיקט גימנאַזיע אין לאָדן, דאן שטן?: דירט מאַטעמאַ: טיק און יוריספּרן. דענץ אין װאַר. שעווער אוניווער. |סיטעט, זשורנאַ= ליסטישע טעטי? קייט אָנגעה יבּן אַלס סטודענט אין |,לאָדזער מאָרגעג. - בּלאַטײ 3 א"ר פון דיר י, גאָטליבּ און ד"ר א. מוקדוני, בּשעת דער מלחמה גענומען אַ טעטיקן אָנטײיל אין דער יידישיסטישער בּאַוועגונג, אַרומגעפאָרן איבּער דער פּראָװינץ מיט פאָרלעזונ: גען װעגן דער יידישער שפּראַך, שוֹל אין ליטעראַטור, געװוען איינער פון די גרינדער פון װײידישן שול:און פאָלקס: לעקסיקאָן ב. //1
זיך פאַרנומען מיט שמוכל,
בּילדונג-פאַראיין" אין לאָדז, לייטער פון פאָלקס:אויניווערסיטעט בּיים װפאַראיין" און לעקטאָר פון אַלגעמײנער און יידי. שער ליטעראטור, בּאַאַרבּעט פיל מאַטע: ריאַלן אין פּראָזע און פערזן פאַרן גע: בּרויך פון ידישע פאָלקסשולן און קורסן פאַר דערוואקסענע, געווען אַ מיט? אַרבּעטער פון װלאָדוער פאָלקסבּלאַט" א"ר פון װלאַזאַר קאַהאַן, דאַן פאַר: בּראַכט עטלעכע יאָר אין רוסלאַנד און דאָרט געאַרבּעט אויפן געבּיט פון פאָלקס= בּילדונג, נאָכן צוריקקומען קיין פּוילן 1922 קאַנדידירט צום סיים אויף דער ליסטע נומ' 11 פון די פּ"צ, בּשעת דער װאַל5 קאַמפּאַניע אַרעסטירט געװאָרן אויף אַ מיטינג, געזעסן 4 חדשים אין טורמע און בּאַפרײט געװאָרן לוט אַ פּסק-דין. פון געריכט, זינט 1923 רעדאַקטאָר פון לאָדזער טאָגבּלאַט זנייער פאָלקסבּלאַט",. וואו ער שרייבּט פּאָליטישע אַרטיקלען א"פּ ל, בּראַנט, 1927 פאַרעפנטלעכט אין. דער צייטונג אַ גרויסע אַרבּעט א"ט חדי, וועלכע אַזעוו האָט פּערראַטען" -- אויפן גרונד פון אַ גרויסן מאַטעריאַל וועגן דער פּראָװאָקאַציע אין דער רוסלענדישער רעװאָלוציאָנערער בּאַוועגונג. אויפן יידי. שן פּרעסע:צוזאַמענפאָר אין ווילנע, יוני 7, אויסגעװויילט געװאָרן אין צענט: ראַלראַט פון דער ידישער פּראָװינץ: כּרעסע אין פּולן, פּוריע ישראל (װע/30 1904 ---
) געבי אין בּיאַליסטאָק אין אַן אַרבּעטער:פאַמיליע. געלערנט אין חדר און אין רוסישע און העבּרעישע שולן, די צייט פון דער מלחמה פאַר? בּראַכט אין שטעטל קריניק, גראָדנער געגנט, זיך מאַטעריעל שטאַרק געפּלאָגט, געהאַנדלט אויפן דאָרף, געאַרבּעט אויף אַ מיל, פאַר= קויפט צייטונגען, געװען 5 יאָר צײט
62
35 - פוריע --- פורטונא --- פיאַלקאָװ . 36
רעקװיזיטאָר אין שטעטלשן טעאַטער, זינט 1921 אין בּיאַליסטאָק, ואו בֹּאַ שעפטיקט אַלס לעדער-אַרבּעטער. -- האָט זינט 1924 געדרוקט דערציילונגען -- | דערהויפּט אויס דעם לעבּן פון פּראָסטע ארבּעטס-מענטשן, אויך לידער -- אין די בּיאַליסטאַָקער צייטונגען /דאָס נײע לעבּן", דבּיאַליסטאָקער שטימע", יבּיאַ | ליסטאָקער וועקער", װאַרשעװער זשור: נאַל אשפּראַצונגען", לאַנדאָנער חאבענד גייעס" און לעצטנס אויך אין כאַרקאָװער זשטערן" און נ"י'ער זפרייהייט", | פורטונאַ. ענריק ) פּס"ג פון ע. פּעקעלמאַן. געבּ' אין בּאָטאָשאַן, רומעניע, אַלס זון פון אַ צאָנדאָקטאָר, וועלכער האָט געשטאַמט פון קאַמעניץפּאָדאָלסק. פון 6 יאָר אָן דער= צויגן אין יאָס, וואו געענדיקט זיין שטודיום אויפן מעדיצינישן פאַקולטעט און פּראַל: טיצירט אַלס צאַנדאָקטאָר, איז בּאַוואוסט אַלס רומענישער דיכטער, מיטאַרבּעטער | פון פאַרשיידענע רומענישע און רומעניש? יידישע צייטשריפטן, פאַרעפנטלעכט א ריי בּיכער לידער, פּאָעמען, דראַמען -- פון
וועלכע אייניקע זיינען אויפגעפירט גע
װאָרן אין רומענישן טעאַטער, האָט איבּערגעזעצט אויף רומעניש אַ סך שירים פוןח. ג. בּיאַליק, אברהם רייזען, יעקב גראָפּער, פון דעם יונגן (כּמעט אומבאַ:
קאַנטן) יידישן דיכטער יודל וויידענפעלד
| א"אַ
דאָמאַן, | פיאַלקאָוו חיים (אַרום 1873-- |װ/29 0) געבּ' אין מאָטעלע, ביי פינסק, אַלס יתום פון פאָטער, דערצויגן געװאָרן אין דעם עלטערנהויז פוּן זיין בּרודער1?
זון חיים װוייצמאַן, - געלערנט אין פּינסק.
העברעיש, תנך און גמרא, דאן זיך
(ע/11 1881 --
מיטטײלונגען פון יעקב גראָטער און ש"ס /
סיש:יידישע אָנפאַנגסשול פון לאַזאַי רעוו(?) און דערנאָך דעם יידישן לערער= -
. אינסטיטוט, וואו זיך שוין אויסגעצייכנט
מיט זיינע פעיקייטן, מיט זיין ערנסטער שטרעבּונג צו זעלבּסטאַנטװיק2 לונג, טראָץ די שווערע מאַטע: ריעלע בֹּאַדינגוֹנ: גען, אין וועלכע אים איז אויס" | געקומען צו לעבּן, | געענדיקט 1895 אָדער 1896 דעם אינסטיטוט, האָט ער עטלעכע יאָר פּראַקטינירט אַלס לערער אין אַ רוסיש:יידישער פאָלקסשול --- צוי ערשט אין אַ יידישער קאַלאָניע און דאַן - אין ניקאָלאיעװ, אין דער דאָזיקער שטאָט שוין אָנגעהױבּן זיך אַרױסצוּװייון אַלס בּילדונגסטוער פון ברייטן פאַרנעם, גע= שפּילט א גרויסע ראָלע אין דער בֹּאַי וועגונג צו פאַרגעזעלשאפטלעכן די ידי= שע שולן, וועלכע האָט זיך אין דרום= רוסלאַנד אַגב אָנגעהױבּן פריער װי ערש געץ אַנדערש-וואו, געגרינדעט אײניקע שולן, צוגעצויגן די שטודירנדיקע יוגנט צו דער אַרבּעט אין די אַוװונטשולן, גֹלָי ווען מיטגרינדער פון די חדרים:מתוקנים,
ומיט זיין טעטיקייט געצויגן אויף זיך די
אויפמערקזאַמקײט פון דער פחברה מפיצי השנלה", און װען ער האָט צוליבּ זי / האַלוקראַנקהײט געמוזט פאָרן זיך היילן
קיין אויסלאַנד, האָט די אחברה" אים געגעבן אַ מעגלעכקייט צו שטודירן, און ער האָט זיך גרינדלעך בּאַקענט מיט די פּעדאַגאָגישע פראַגן, מיט דער אָרגאַ. ניזאַציע פון דער פאָלקסבּילדונג אין . דייטשלאַנד און שווייץ, שטודירט אויך נאַטורװיסנשאַפּט אאַז"וו, נאָכן צוריקקו: מען קיין רוסלאַנד, אַרום 1905, בּאַשטימט
דערשלאָגן קיין ווילנע, בּאַװכט די ר | געװאָרן אַלס בּאַפּולמעכטיקער און אִי* /
37 פיאַלקאָװ 38
-סטרוקטאָר פון חמ"ה, אַדאַנק זיין גרויסן :וויסן סיי אין יידישע געגנשטאַנדן סײ -אין אַלגעמײנע, זיין קלאָרן און שאַרפן קאָפּ, זיין אָרגאַניזאַטאָרישן טאַלענט, -טיפן פּעדאַגאָגישן חוש און פעסטן. ווילן אינגיכן געװאָרן דער טאָנגעבּער פון
דער אחברה", אױסװאַקטנדיק אַלס ערשט! .
-קלאַסיקער טוער פון דער יידישער בּיל: ידונג, אַלס איינע פון די בּאַרײטנדסטע -פערזענלעכקייטן, אױיבּ ניט די בּאַדײטנך: סטע, פון דער מאָדערנער ידישער ילערערשאַפט אין רוסלאַנד, מיט זין
- נאָמען און איניציאַטיווע איז געווען פאַר=
בּונדן די נייע אַרבּעט אויפן געבּיט פון -פאָלקסבּילדונג, װאָס די חמ"ה האָט :אָנגעהױיבּן - אין דעם ערשטן יאָרצענד? לינג פון אונזער יאָרהונדערט, אַריבּער? .גייענדיק אַלץ מער צו געזעלשאַפטלע: יכערע פאָרמען פין דער בּילדונגטאַרבּעט, אַ ציוניסט און העבּרעיסט, איז ער דאָך ;אין זיין פּעדאַגאָגישער אַרבּעט געבּליבּן אומאָפּהענגיק פון דעם העבּרעיסטיש: -רוסיפיקאַטאָרישן גייסט פון דעם פּט'בּ'ער קאָמיטעט פון דער חמ"ה, געווען געאַכט אַפילו פון זיינע אידעישע קעגנערס פאַר זיינע טעאָרעטישע און פּראַקטישע אָנװויי= זונגען און אָנפּירונגען, מיט גוס איף? טערעס זיך צוגעקוקט צו די ערשטע ויידישיסטישע עקספּערימענטן אין דער שול, זיי פּאַרטײדיקט אין דער זחברה", ביסלעכווייז דורכּגעמאַכט אַ עװאָלוציע -בּנוגע דער יידישער פאָלקסשול און שוין
אין 1913 געהאַט דעם טוט אויפן צוזאַצ
-מענפאָר פון די אָפּטײלונגען פון חמ"ה צו שטימען צװאַמען מיטן לינקן פליגל, אַז אין דער רעזאָלוציע צום ערשטן (אַלרוסלענדישן לערער?צוזאַמּענפאָר, וועל. יכער איז דעמאָלט פאָרגעקומען אין פט"ב, :זאָל מען פאָדערן -- די יידישע פאָלקט: שול זאָל געפירט װערן אין ידיש, אין
קולאָז,
ניט קוקנדיק אויף די װאָרנונגען פון די ציוניסטן זיך אָנגענומען צו פאַרטיידיקן די דאָזיקע פּאָדערונג אויפן אַלרוסלעג: דישן צוזאַמענפאָר. אָבּער אינגאַנצן אי? בּערגעריסן מיט דעם העבּרעיזם האָט פ' ערשט אין דער צייט פון דער מלחמה, אונטער דער ווירקונג פון די לעבּעדיקע פאַקטן פון דער ניער דאַן אויפגעקן: מענער יידישער שול, וועלכע האָבּן אים ענדגילטיק איבּערצייגט אין איר פּעדאַנאַל גישער צוועקמעסיקייט. נאָך דער עװאַקואַז ציע פון ווילנע דורך די רוסן זיך בּאַזעצט אין פּט"בּ, האָט ער אין 1916 צוזאַמען מיט א. כּהנשטאַם אָרגאַניזירט די נעץ ידי שע שולן אין כאַרקאָװער גובּ. אויפן ערשטן אַלרוסלענדישן יידישן לערער: צוזאַמענפאָר אין פּט"בּ איז ער שין געווען אינגאַנצן מיט די יידישיסטן, הגם ניט מיט די עקסטע, און דער דעמאָ:
|קראַטישער טייל פון דער יידישער לע
רערשאַפּט האָט אים אָנגעטרױט צן פאַרי טרעטן די אינטערעסן פון דער יידיש: וועלטלעכער שול אין דעם בילדונגס?
מיניסטעריום פון דער קערענסקי:רעגיי
רונג. 1918 געקומען קיין קיעוו, ואו געאַרבּעט אין דעם מיניסטעריום פאַר יידישע ענינים בּיים אָרגאַניזירן די ייךי: שע שול-נעץ, אָבּער נאָך דער סאָוועטי+ זירונג פון אוקראַינע פאַרלאָזן די בּיל: דוגגטאַרבּעט, געלעבּט אין די שרעקף לעכסטע מאַטעריעלע באַדינגונגען, װעל: כע האָבּן דערנעענטערט זיין טויט, אין אַ פאָר טעג אַרוֹם נאָכדעם װי ער האָט איבּערגענומען צו אָרגאַניזירן די חפאַך=לערער?קורסן" בּיי דער קולטורי ליגע איז ער געשטאַרבּן פון טובּער: אַ מנין פון זיינע נאָענטסטע פריינד, צווישן זי בּ. דינאַבּוױג, אַ. גאז לאָמבּ, שמעון דאָבין א"אַ האָבּן אים בּאַגלײט צו זיין לעצטער רו אויפן קיצי
39 | | | פיאלקאָװ --- פידעלמאַן | 40
וער ביתיעלמין,
ער זיך דערװאָרבּן אַ אַ נחלה אין א"י, - אויף וועלכער עס ווערט געפּלאַנט אויס. צובּויען אַ סאַנאַטאָריע פּאַר לערער,-- די ליטעראַרישע טעטיקייט פ'ס אין פאַר" בּונדן מיט זיין פּעדאַגאָגישער אַרבּעטי שטייענדיק נאָענט צו דעם חודש:זשור= נאַל פוּן דער המ"ה 6828 פאחמזספם 2,סםסעסמסססקח ס0תג8ס, האַט ער דאָרט צ"אַ פּאַרעפנטלעכט: שול=סך-הכּלען" (נומ 7), מוסטער:רשימה (אין רוסיש) פון בּיכער פאַר אַ לערער-בּיבּליאָטעק (צוזאַמען מיט פּ. קאַהאַן, אין די נומי 11 און 12), חדי יידישע שולן אין אָדעס" (נומ' 23), װמאַטעריאַלן צו דער כאַראַקטעריסטיק פון דער מאָראַליש:װאָלונטאַרער פּער? זענלעכקייט פון די לערנער" (נומ' 24),
זדי באַענטסטע פּערספּעקטיוון און די
אָרגאַניזירוג פון דער אובּעט פון דער חמ"ה" (נומי 47 -- 48) אאַז"וו. פון זיינע אַרבּעטן אין יידיש איז אין בּוכפאָרם אַרױס: זפאָלקס=ערציהונג / פאָרמען און וועגן פון אויסערשול?בּילדונג" (אויסגאַבּע
פון דער חברה זמפיצי השכּלה בּישראל",
פט"בּ, 1918, זי 116), װאָס אַנטהאַלט טעאָרעטישע און פּראַקטישע אָנװײזונגען וועגן. דער אָרגאַניזירונג פון בּילדונגס: אַנשטאַלטן פאַר דערװאַקסענע, אֶװנט? שולן און פאָרלעזונגען, סעטלעמענטן,
קלובּן און יוגנט:געזעלשאַפּטן, העכערע
פאָלקסשול פאַר דערװאַקס; נע, בּיבליאָ: טעקן, מוזייען, קינאָמאַטאָגראַפן, טעאַ? טער, אָלס בּײילאַגע קומט אַ פּראָגראַם פון קורסן אויפן געבּיט פון אויסערשולײ בּילדונג, וי אויך אַ גיבליאָגראַפיע פון יװערק, כּמעט אַלע -- אין רוסיש, וועגן
פאָלקסבּילדונג אאַז"וו. ס'איז אױיך צו. דערמאָנען זיין געניע און זאַכלעכע
רעצעגויע אוין? דעם פּעדאַגאָגישן חודש?
לעבּן דעם קבר פון.
בּ. בּאָראָכאָװו. נאָך בּיי זיין לעבּן האָט.
לה האָט אים דער
/טשעליסט און שפּי.
רטאַרע;
זשורנאַל חשול אוֹן לעבּןי (אין לבּיכער=
וועלט, קיעוו' 1919, 11-- 111) | ב. דינאַכּורג, אין ,שול און לעבן'", קיעװ / 0, 1; ד., האָכבּערג, אין אקולטור און בּיל= דונג",. 1920,, 1; ישראל רובּין, אין ,דער נייעף
| שול" ווילנע,, 1920 11) --- 111); ה. אבּראַמאָײ
װיטש, אין וילנער אטאָג", 1920 און 1921,
פידעלמאן אליהו = אַלעקטאַנדער (1825* -- װװ/10 1892) געבּי אין מינסק. זייך
פאָטער, ראובן דער קלעזמער, האָט גע=
שָמט אין שטאָט פאַר אַ גוטן װױאָלאָנ= טשעליסט, לכתחיט י
פאָטער געלערנט שפּילן און ער האָט זיך אַרױס: געוויזן פאַר אַגוטן פידלער, װיאָלאָב?
לער אױיף אַגישׁ | שפּעטער האָט דער פּאָטעף" איינגעזען, אַז בּדחנות איז אַ גאַנץ גוטע פּרנסה און ער האָט געװירקט אויף סענ=
ידערן, ער זאָל װערן אַ בּדחן. גאָר אינ=
גיכן האָט ער דערװאָרבּן אַ נאָמען אין
מינסק און שפּעטער איך אין דער אַרומיקער געגנט; אָן אים פלעגט זיך קײן אײין מער אָדער װיגי=
קער רײכע חתונה ניט בּאַגײן
פלעגט איינגעלאַדן װערן אויף חתונות
אין די װייטסטע פּונקטן פון װײיסרוסלאַנד, אין ווילנע, גראָדנע אאַז", צוליבּ װאָס
ער האָט אַפילו איינגעקויפט אַן איגן
פערד:און:וועגעלע, אַ געוויסע צייט האָט ער אויך געאַרבּעט אַלס שרײבּער אין . מינסקער יידישן שפּיטאָל און אין מינסקער
-קהל:שטיבּל, ער האָט זיך אויסגעצייכנט
מיט גרויסער פיזישער קראַפט, איז געװועך. אויך א פאָטאָגראַף א אַ ליבּהאָבּער, זייענדיק,
12 )*
41 פידעלמאן --- פּײגאַן -- פייגין 42
גאָר אַ קליינער למדן, האָט פי פאַרמאָגט אָבּער אַ רייכע אוממיטלבּאַרע נאַטור, פרייע בּאָהעמישע נייגונגען, געווען בא" שאָנקען מיט אַ פאָלקסטימלעכן הומאָר | און מיט אַ פונק פון אַן עכטער פּאַעטישער בּאַגאַבּונג, אַדאַנק דער בּאַװאוסטער פּוי: לינע װענגעראָװ (וועלכע דערמאָנט אים אַגב אין אירע בּאַרימטע /6106 מ001/6ח46ת 21058:114461), 111 ז' 182) זיינען אָפּגעל דרוקט געװאָרן צוויי זאַמלונגען פון פ--ס לידער : זשירי אטף / אָדער די קליינשטע? טילדיגע חתונה" (ווילנע, תרליג, דרוק פין + ראָזענקראַנץ) און אלידער צום צייט פערטרייבּונגיי (ווילנע, דרוק ראָם, 1877), פון זיין עזבון האָט זיך, אַחוֹץ אַ רײ ניט געדרוקטע לידער, איף אויפגעהיט אַ דראַמאַטישע זאַך א"ט ?שמשון הגבּור? {(מיט דער דאַטע 1883), וועלכע איז, ווייזט אויס, געשריבּן אונטער דער ווירקונג פון אברהם גאָלדפאַדען. אין זיינע בּדחנישע לידעח האָט פ' אַרוֹיסגעװיזן אַ חוש פאַר דעם רעאַלן לעבּן, זיין זקליינשטעטלדיקע חתונהז איז אַ מוסטער פון אַ זשאַנר:בּילך אין פערזן, װאָס איז נאָך אין יענער צייט | געווען אַ נייס אין דײר יידישער פאָלקס2 ליטעראַטור, אין זיינע שילדערונגען פון דער מינכקער סביבה דאָמינירט די נױיט און די אָרעמקײט, ער פלעגט זיך אויך אָפּרופן אויף די אַקטועלע געשעענישן און פּראָבּלעמען, װי די מינסקער שרפות,
. די נייע מאָדעס, די דאַן ערשט אויפגע=.
קומענע עמיגראַציע קיין אַמעריקע אאַז"וו, בּאַהאַנדלענדיק דאָס רוב זיינע טעמעס אַלס לעבּעדיקע זשאַנר:בּילדער זין שפּראַך איז רוי און מגושמדיק, אָבּער בּאַלעבּט מיט אַ געוויסער פאָלקסטימלעכ:
קייט, מיט|די עלעמענטן פון, אמת, גראָב: לעכן הומאָר און סאַטירע. בּאַזונדערס איז ער געווען אַ מייסטער צוֹ שילדערן געשטאַלטן. אַלס בּדחן האָט ער דערהויפט
געהאַט אַ שם פאַר זיין טייטשן דעם תּהילים פאַרקערט, װאָס פלעגט אויסקומען אַפּיקורסיש, און דערפאַר האָבּן די רבּנים
געקוקט אויף אים קרומלעך. געשטאָרבּן
איז ער פון אַן אַפּאָפּלעקסיע. נ. א, (אױסלענדער), אין דער מינסקער {צייטשריפט", 1926, ו' 262 -- 264, פיגאַן בּנציון (י"א אדר בּי 1881 -- | ) געבּי אין לעכיוועץ, װאָלין, דערצויגן אין בּיעלאָגאָראָדקאָ, וואו דער פּאָטער איז געװוען חון און שוחט. 1910 געקומען קיין אַרגענטינע, וואו ער איז בּאַשעפטיקט אַלס העבּרעישער לערער, זינט 1910 געשריבּן סקיצן און בּילדער, אויך פון דעם יידישן לעבּן אין אַרגענ: טינע, אין אאַרגענטינער װאָכענבּלאַטײ, װטאָג", קאידישער צייטונג", ,אידישער וועלט", אקאָלאָניסטײ א"ר פון ז. בּרכות, װאַרגענטינער איד", אין אַרגענטינער העבּרעישע אױסגאַבּן, אויך א"פּ יוזפלס קיוב כּן פיגא, בּן גרשון, פיינין אליעזר=יצחק (יי תּמוז 1874-- ) געבּ' אין בּיאַליסטאָק, בּאַקומען אַ טראַדיציאָנעלע יידישע דער: ציונג,, ';געלערנט אין חדר און שפּעטער, ווען א. בּ, גאָטלאָבער האָט זיך בּאַזעצט (1988) = אין בּיאַליטטאָק, געלערנט בּיי. אים העבּרעיִש און אונטער זיין השפּעה זיך אָנגעהױיבּן צוֹ אינטערעסירן מיט ליטעראַטור און זינט 1892 געדרוקט קאָ: רעספּאַנדענצן און אַרטיקלען אין חהמליץיי און פהצפירה", אין דעם אייגענעם יאָר פאַרעפנטלעכט אין אהמגיד" אַ ריי ליט9? ראַרישע בּריוו, װאָס גאָטלאָבּער האָט געשריבּן צו זיינע קאָלעגן, א"ט אילקוט אבּ"ג און קאגרות מהללאלי (וועגן גאָט?
לאָבּערן האָט ער אַגב פאַרעפנטלעפֿט
זכרונות אין בּיאַליסטאָקער װדאָס ניע
לעבּןי, 1924),. 1809 זיך בּאַזעצט אין פּט"בּ, געװאָרן אַ שטענדיקער מיטאַרבּע*
43 | פייגין --- פי גענבּוים | 414
טער אין ?המליץ" און אין ;טאָג" פון ל, ראַבּינאָװויטש, א"פּ עזריאל הגפני און אליצפן, געשריבּן אַרטיקלען, פעליעטאָנען, שירים, מיטגעאַרבּעט אויך אין עפרייגדי, געפירט די יורידישע אָפּטײלונג אין קוועג" אין ;הומן" א"פ 45ז224 }, שפּע2 טער קאַרעספּאָנדירט אין פהיינט", ץמאָ2 מענט", װביאַליסטאָקער טאַגעבּלאַט" (1914), אויך אונטער זיינע פּס"ג עזריאל פעניג און קונדס, 1911 אַרױסגעגעבּן די אשירים נבחרים" פון קאָנסטאַנטין שאַפּיראָ (אין דער יבּיבּליותּיקה גדולה" פון פ"ג חתּושיה"), 1917 אַװעק קיין װלאַדיװאָס: טאָק- און אין 3 יאָר אַרום זיך בּאַזעצט |אין כאַרבּין, געװען מיטגליד פון דער רעדאַקציע אין דעם כאַרבּינער װאַכנבּלאַט
(דערנאָך צװײיװואָכנבּלאַט) קדער ווייטער.
מזרח", ואוֹ געשריבּן פעליעטאָנען אין גראַמען און פּראָזע א"פּ דער למדװאָװגיק און געצל חקרן, אויך אַרױסגעגעבּן אין בּראַשורפאָרם אַ סאַטירישן פעליעטאָן אין גראַמען א"ט עגרינס אויף שבועות | אַ פּאַראָדיע מיטן ניגון פוֹן אקדמות" (!אי: דישער פ"ג זדי צייט", כאַרבּין, תּױפּ"ד), געשריבּן אייניקע ליטעראַרישע אָפּהאַנד: לונגען, למשל, וועגן דוד פּרישמאַן, אין כאַרבּינער װאָכנבּלאַט -0:260 ח פקאסעס 2 איבּערגעזעצט אויף יידיש די פאָלקס. מעשיות און לעגע:דעס פון שלום בּיילין, געווען לעקטאָר פון העבּרעיש און יידי: שער געשיכטע אין כאַרבּינער רוסיש: יאַפּאַנישן אינסטיטוט, געזאַמלט אַ סך מאַטעריאַל אויס דעם לעבּן פון די כי: נעוער פאַר אַ גרעסער װערק װאַכט יאָר אין סיבּיר און כינע" -- טײלװײו פאַרעפנטלעכט אין זיינע בּריוו פון װײטן מזרח אין בּיאַליסטאַקער ;דאָס נייע לעבּןי און אין צהיינט", 1925 צוריקגעקומען
קיין בּיאַליסטאָק, וואו ער בּאַשעפטיקט. { װאָר געװאָרן װעגן דער עקסיסטענץ
זיך מיט מסחר,
פון ר' אָריש דיין,
. קיין אַנטװערפּען,
פײגענבּוים. בּנימין (שמחה-בּונים+ (זוןט/12 1860 -= . ) געב' אין װאַר= שע אין אַ מיוחסדיקער חסידישע משפּחה. זיין פאָטער, נפתּלי (צבי), איך געווען אַ זון (?)
איינעם פון זי דריי - דיינים אין
װאַישע. װאָס האָבּן צאַמעל: געשטעלט דאָס
געזעצלעכע 28 וויל:געריכט פאר יידן אין דער פּױלישער הױפּטשטאָט- דערצויגן געװאָרן אין חסידישן גייסט, האָט ער אין דער יוגנט זײער פיל געַ= לערנט תּלמוד. צו 22 יאָר איז ער געװאָרן אויס חסיד און האָט אָנגעהױבּן צו אַגֵ טירן צװישן די ישיבה?בּחורים פאַר השכּלה און בּילדונג. 1884 איז ער אַװעק; וואו ער איז איך אַ קורצער צייט אַרום געװאָרן טעטיק; אין דער אָרטיקער סאָציאַליסטישער בּאַי וועגונג, זאָגאַר אַרײן אַלס מיטגליד אין . דער רעדאַקציע פון דעם אָרגאַן פון' דער בּעלגישער סאַציאַליסטישער אַרבּע* טערפּאַרטײ דע וערקער" (אין פלע= מיש), זיך בּאַטײליקט אין דער מינדלע= כער פּראָפּאַגאַנדע און אין דעם קאַמפּ צווישן די סאַציאַליסטן און אַנאַרכיסטן. דאָרט האָט ער אוך אָנגעהױבּן זייך זשורנאַליסטישע טעטיקייט אין ייריש מיט קאָרעספּאָנדענצן אין זיודישען פאָלקס+ בּלאַט" 1886, האָט אויך פאַרעפנטלעכט אין אַ בּאַזונדערער בּײילאַגע צו צעדער= בּוימס אָרגאַן אַ ביכל אײט ;פּאַרשײדענע:
'צרות -- בּילדער פון לעבּעןי.. אין דער
זעלבּער צייט האָט ער זיך אויך בל טײליקט אין זהמגיד" און פהיום". געָ=
סי
45 יו פייג ננבּוים 46
פון זאַרבּעטער פריינד", האָט ער צוגע= שיקט אַהינצו אַן אַרטיקל א"ט והעלפט זיך זעלבסט?, װאָס פיליפּ קראַנץ האָט גלייך פאַרעפנטלעכט אין נומי פון ||א/16 7, און זינט דאַן איז פ' פאַרבּונדן מיט דער געשיכטע פון דעם ידישן סאָציאַליזם, אײינגעלאַדן דורך דעם רע: דאַקטאָר פון װאַרבּעטער פריינד" פיליפּ
קראַנץ צו קומען קיין ענגלאַנד, האָט
ער פאַרלאָזט אַנטװערפן און אַיאָר צוויי פאַרבּראַכט אין לאַנדאָן און מאַנ: טשעסטער, וואו ער איז אינגיכן פּאָפּולער
געװאָרן אַלס פעיקער אַגיטאַטאָר, לעקײ
טאָר און סאַציאַליסטישער שריפטשטע: לער, צװאַמען מיט פיליפ קראַנץ גע: ווען דער אָנפירער פוֹן דער בּאַקאַנטער זעמאַנטטראַציע פון די יידישע אַרבּעטט: לאָזע אין לאָנדאָן צום אײבּערראַבּינער ד"ר אַדלער אין שול (1889), אויפגע: טרעטן אויף אַ מאַסנמיטינג פון שנײ: דער קעגן ראָטשילדט איידעם, דעם מי: ליאָנער סעמיועל מאַנטאַגי, אָרגאַניזירט די אַרבּעטער אין די פּראָװינץ: שטעט אאַז"וו, בּאַקומענדיק אַ קליינעם געהאַלט פון דער אַרבּעטער-קאַסע, ווען די קאַסע אִיז (אין אַפּריל 1890) געװאָרן פּוסט, האָט ער זיך גענומען צו טישלעריי, צו האָבּן פון װאַנען צוֹ לעבּן, די אַרבּעט איז אָבּער געווען צו שווער פאַר איט, און ער האָט אָנגענומען די אײנלאַדונג פון די פּאַרטײ:חבריםי צו קומען קין
מאַנטשעסטער, ואו מהאָט פאַר אים
געעפנט אַ טאַבּאַק-געװעלב, אָבּער אויך אין דעט ניט מעלית געװען און צוריק; געפאָרן קיין לאָנדאָן, װאו די גרופע חפּראָלעטאַריאַט", וועלכע האָט זיך גע? האַט אָפּגעשפּאָלטן פון דעם בּאַװאוסטן יבּערנער סטריט קלובּ", האָט אים נְצָי צאָלט פאַר זיין אַרבּעט אַלס טעכגישן רעדאַקטאָר פון "דער פרײיער װעלט'
א"ר פון ק. גאַללאָפּ און בּיי דער הויפּט* מיטאַרבּעטערשאַפט פון מ, בּאַראַנאָו, מ. ווינטשעווסקי, ק. ליבּערמאַן. פרילינג 1 האָט ער אָנגעהױיבּן צו שיקן זבּריעף פון מעבר לים" א"פ דער רויטער אידעל פאַר דער נ"ייער װאַרבעטער צייטונג", זיינצ סאָציאַליסטישע בּראָשורן, װאָס זיינען דאַן אַרױסגעגעבּן געװאָרן אין לאָנדאָן, וי חדי גאולה אָדער די אידישע הילף", שווי אַזױ קומט אַ איד צו סאַציאַליזמוס? (זפאָלקסבּיבּליאָטהעק אין אידיש-דייטשער שפּראַכע. / אַרױסגיגעבּען פון דיא פער: אייניגטע גרופּען זריטטער דער פרייהייט" פון ענגלאַנד און אַמעריקאַ. / משמיע יִשׁוֹעה. / אַ סעריע בעלעהרענדע און אויפקלערענדע בּראַשורען איבּער דיא נייע לעהרע פון די רעטטונג דער מענש: הייט פון אָרימקײט און אַללע צרות":
| לאָנדאָן, 1889, זי 31) א"אַ, געהערן צך
די ערשטע אוסגאַבּן פון דער סאָציאַלי: סטישער ליטעראַטור אין ייריש און האָבּן אים געמאַכט אַ נאָמען אויך אין אַמעריקע אַדאַנק זייער פּאָפּולערן סטיל; זיי זייגען אויך פאַרשפּרײט געװאָרן אומלעגאַל אין פּוילן און ליטע און געהאַט אַ ווירקונג אויף דער אַנטװיקלונג פון דער יידישער סא? ציאַליסטישער בּאַװעגונג דאָרט אין דער עפּאָכע פאַרן זבּונד". װען ער איז איך יולי 1891 אויף דער אײגלאַדונג פון דער װאַרבּײטער צייטונג? געקומען קיין נ"י, איז ער פון די יידישע אַרבּעטער אויפגענומען געװאָרן מיט גרויס בּאַ5 גייסטערונג און זיינע אַרטיקלען אין דער װאַרבײטער צייטונג" פלעגן געלײענט ווערן מיטן גרעסטן אינטערעס. ער האָט אין משך פון יאָרן געגומען א טעטיקן אָנטײל אין דער ידישער אַרבּעטער? בּאַוועגונג אַלס איינער פון אירע אָנגע: זעענסטע פיױער, געווען דער ערשטער גענעראַל:סעקרעטאַר פון װאַרבּעטער-
47 פייגע:כוים ו' | :שש
רינג". (1900), געשריבּן די פּרינציפן: ערקלערונג פון דער דאָזיקער אָרגאַניזאַז ציע, 1904 אָנגעפירט די װאַל:קאַמפּאַניע פּאַר דעם אַרבּעטערײַקאַנדידאַט יוסף בּאַ: ראַנדעס. זינט דער גרינדונג פון װפאָר: ווערטס" איז ער פאַרבּונדן מיט דער צֵי? טונג אַלס איינער פון אירע װויכטיקסטע | מיטאַרבּעטער, הגם די לעצטע יאָרן טרעט ער צוליבּ זיין קראַנקהייט זייער זעלטן אויף, אַ פאַרבּיסענער קעגנער פון דעם יידישן נאַציאָנאַליזם, איז ער געווען אויך פאַר? - בּונדן מיט דער פּפּ"ס און זיך בּאַטײליקט אין אירע פאַרשיידענע יידישע אױסגאַבּן, איינער פון די ערשטע פּאָפּולאַריזאַטאָרן פון דעם װיסנשאַפּטלעכן סאָציאַליזם אויף יידיש, איז פ' דערהויפט באַקאנט אַלס קעמפּער קעגן רעליגע און קעגן דער טראַדיציאָנעלער יידישקייט, אויך קעגן דעם ישוב ארץ=ישראל, אין װאָס ער האָט שטאַרק אױיסגעניצט זיין גרויס לומדות און בֹּקִיאוֹת אין דער ידישער רעליגיעזער ליטעראַטור, פון זיינע אַר: טיקלען איבּער רעליגיע זיינע אַרױס נאָך אין ענגלאַנד אַלס בּאַזונדערע אויס: גאַבּן: חהגדה של פּסח" (אַרױסגעגעבּן פון ?בּערנער סטריט קלובּ", אַרום 1888; די ערשטע העלפט--געשריבּן פון ל. זאָ: לאָטקאָף);. זאידישע אינקוויזיציע"; חווער האָט איינגעפיהרט יום-כּפּור"; חפון װאַ: נען שטאַמען די היינטיגע אידען אָדער
אידישע מלוכות אין רוסלאַנד און אַראַ
ביען"; ײחוי הבּלכי"; פאלישע בן אבויה"--אַלס אָנהײבּ פון אַ סעריע קלע= בּענס-בּעשרײבּונגען פן אידישע פרי=
דענקער פון די עלטסטע צײטן אֲדָ
(פ"ג בּ. רודערמאַן, לאָנדאָן, זי 18). א סך אַפּיקורסיש = אויפקלערערישע אַרטיקלען האָט ער פאַרעפנטלעכט אין צצוקונפט" (פון וועלכער ער איז 1903 געװוען אויך
רעדאַקטאָר), אין חפאָרװערטס" אאַז"וו,
- שאַפּטלעך:מאַרקסיסטיש
שינגטאָן און רמבּ"ם
זיין הױפּטװערק אויף דעם געביט פון
קאַמפּ קעגן דעם ידישן ריטואַל אין דאָס בּוך יכּשר און טריפה און אַנדערע
|מצוות" (פ"ג װפרייער געדאַנק", נג"י,
8, זי 300), וואו ער פּרוװװט װיסג: בּאַגרינדן די אַנטשטײונג און אַנטװיקלונג פון די יידישע דינים װעגן כּשר און טריף וכּדומה, אַחוצדעם האָט ער פאַרפאַסט; חדי רעליגיאָן און די אַרבּייטער"--וועגן די אַרבּעטער:געזעצן לויט תּלמור (זי 130); *דער סאָציאַליומוס פון תּורת משה"ן / חוויפיעל מאָל משיח איז שוין געקומען"}. זליעבּע און פאַמיליען לעבּען לוט אידיש-
קייט"; זדאָס געזעץ דער ענטויקלונג??
לפון װאַנען שטאַמט דער מענש"; זי
- הפקר=וועלט"; װיעמוד, אַרבּײטער!?; .דער
רעכטער ועג"; דאָס גןיעדן התּחתּון"; צן װאָס טויג טעאַטער" (פ"ג שהיבּרו פּאָבּלישינג קאָ"); חסאָציאַליזמוס און אַנאַרכיזמוס?; שפאַרװאָס זיינען אַזױנע שלעכטע צייטען?" -- בּאַאַרבּעט נאָך אַלעקסאַנדער יאָנאַס; חדער סאָציאַליזמוס . פון אַלף בּיז תּ" -- נאָך קאַרל קאָוטסקי; די ביאָגראַפיעס פון דזשאָרדזש װאַ. (פ"ג קאינטער? נאַציאָנאַלע בּיבּליאָטעק", 1904); "מעשה בּראשית" -- פּאָפּולערע קאָסמאָגאָניע, איאַ. אייניקע פון זיינע פּאָפולער? װיסנשאַפּטלעכע אַרטיקלען=סעריעס זײ= נען אויך איבּערגעדרוקט געװאָרן אַלס בּאַזונדערע בּראָשורן אין רוסלאַנד, װוי:
דאַרװיניזמוס", אשטיינער, װאָס פאַלען פון הימעל" (פ"ג צפּראָגרעס", װאַרשע
3 ער האָט איבּערגעזעצט און פאַרי זען מיט בּאַמערקונגען דאָס װערק פון אַװגוסט בּעבּעל ,די פרוי און דער סאָ ציאַליזמוס" (פ"ג פאָרװערטס", נ"י, ז 0) באַאַרבּעט, מיט אָנמערקונגען,
פרידריך ענגעלס וערק ז66 9מטועס!שזמם
| 49 פייגענבּוים -- פײגענבּערג. 50
4 100 טת216106ט011 ,1/4101116 א"ט מדי פאַמיליע אַמאָל און היינט" (פ"ג ;פאָרװערטס", נ"י, ז"ז 353; אױסגאַבּע פאַר פּוילן--פ"ג חקולטור:ליגע", װאַרשע, 6) צוזאַמען מיט א. ליעסין און אָ'ניעל געשריבן די אָפּשאַצונגען צו די
אויסדערוויילטע שריפטן אין יידיש פון
יודזשין דעבּס (פ"ג אוועקער", 1927), זיין סטיל איז טיפּיש פאַר דער אַלטער יידיש= סאַציאַליסטישער גרופּע פּאָפּולאַריזאַטאָרן אין אַמעריקע, ניט געלייטערט, ניט ריין פון דייטשמעריזמען און אַנגליציזמען | אאַזײװ, בּכלל אָבּער זייער אַ פּאָפּולערער. האָט אויך געשריבּן א"פּ שבּת, שאַבּעסאָ: וויטש, ש. פּעשעס, אַ מענטש מיט גלענצנ: דע פעיקייטן, מיט אַ גוטן זכּרון און שאַרפן קאָפּ, דערצו אַן אויסגעצייכנטער רעדנער, איז ער געװען אַ װיכטיקע קראַפּט אין דער יידישער אַרבּעטער-בּאַ: וועגונג, בּפרט אין די ערשטע 2 יאָר; צענדלינגער אירע. -- זיין זון ויליאַם, | אַ סאָציאַליסטישער זשורנאַליסט און אֲבִי: טאַטאָר אין ענגליש, איז געווען פאַרטרע? יטער פון די אַרבּעטער אין דער נ"ייער ל/2 גיסלאַטור, שטענדיקער מיטאַרבּעטער פון דער ענגלישער אָפּטײלונג פון /פאָר? ווערטס",
ק. שנייפאַל, אין אפריינד" 1911, 1225 (:2, שא} ה. בּורגין, ,געשיכטע פון דער איד' אַרבּייטער בּאַװעגונג" א. ש. זאקס, אגעשיכטע פון אַרבּײיטער רינג";{ בּ. װויינשטיין, ,40 יאָהר", ז' 188; אפ. קאַהאַן, , כּלעטער פון מיין לעבּען?, 1 ; ד"ר א, גינזבּורג, אין ,דאָס נײע לעבּען", 9, 011 פ, ,ערינערונגען", אין יוביליי, גומער גאַרבּײט;ף פרײגד", 27/1 1911,
פּײגענבּערג רחל (1855 --
| =) געבּי אין ליבּאַן, מינסקער גובּי, איר פאָטער, בּער, אַ זון פון לִיו2 בּאַנער רב ר' יעקב פ', איז געווען אַ גרוי: סער למדן און בּעל:קבּלה, צו 17 יאָר בּאַקומען סמיכות אוֹיף רבּנות, שפּעטער, זיצנדיק בַּיים שווער אוֹיף קעסט -- גע: לערנט שפּראַכן, געװאָרן אַ משכּיל, אָבּער לפוף זיך אַנטטוישט אין די ועלטלעכע
לימידים און זיך נאָך מער פאַרטיפט אין
קכּלה, געבּליבּן צו 30 יאָר אַן אלמן, האָט ער חתונה געהאָט מיט שרה עפּשטײן, דער מוטעח פון רחל פ/, אַן אייניקל פון דעם בּשעתּו פא פּולערן באַבּרוי: סקער ד"ר ר' הלל שאַפּיראָ (וועלכער האָט 1812 געעג? דיקט די מעדיצי: נישע אַקאַדעמיע אין ווילנע און איז אַלע זיינע יאָרן געווען אַ הייסער חסיד), און די קינדהייט רחלס איז אַריבּער אין גרויס אָרעמקײט; דער פאָטער איז געווען אַ גמראײמלמד בּיי די בּאָבּרױסקער גבירים, זײן װײבּס קרובים, וועלכע האָבּן איט שטאַרק עקס: פּלאָאַטירט; דערצו נאָך איז ער געװען אַ גרויסער ליבּהאָבּער פון ספרים און אויף זיי אױיסגעגעבּן ניט נאָר זיינע 300 רובּל נדן, נאָר אויך דעם לעצטן גראָשן פון זיינע קאַרגע פאַרדינסטן, ער איז יונג געשטאָרבּן, האָט די מוטער פאַרקויפט די בּיבּליאָטעק און געעפנט אַ קראָם, זיך געמיט צו געבּן דער טאָכטער אַ גוטע דערציונג, בּכלל געהאַט אויף איר זייער אַ גרויסע השפּעה, און פון קינדװײיז אויף האָט רחל איר אין אַלץ נאָכגעטאָן, דער: הױפּט אין פרומקייט, אין דאַװנען מיט כּוונה, אין לייענען תּחינות אוֹן מוֹסף? ספרים. אויף איר דערציונג האָט אויך השגחה געהאַט איר זיידע דער רב. זי האָט געלערנט העבּרעיִש, יידיש און רוסיש אינאיינם מיט די קינדער פון דעם שטעטלדיקן גביר, ווטלכער האָט אויסגע: שריבּן אַ ספּעציעלן לערער, צו 12 יאָר-- צוֹליבּ דער מאַמעס קראַנקהייט -- געמוזט לאָןן די לימודים און פירן די קראָט און /
די שטובּ:װוירטשאַפט, דאָך געפונען צייט
51 ' = פייגענבערג = | | 2
אויף לייענען, דערהויפּט די ואונדער: מעשיות פון רבּנים און צדיקים, װאָס די בּאָבּע אירע די רבּיצין פלעגט איר געבן, אויך שמרס ראָמאַנען, װאָס אונטער זייער שטאַרקן איינדרוק האָט זי צו 13 יאָר
אַלײין אָנגעשריבּן -- אין דער פרייער צייט .
אין קראָם, װען קיין קונים זיינען ניט געווען -- אַ ראָמאַן איאָזעף און ראָזע", /אָבּער דערנאָך אים פאַרבּױענט צוליבּ דעם טומל, װאָס ער האָט אַרױסגערופן אין איר סביבה, צוֹ 15 יאָר, נאָך דעם טױט פון דער מוטער און דעם זיידן, איז זי
געקומען קיין אָדעס, צו די מוטערס
שוועסטער און בּרידער, געאַרבּעט 4 יעָר אין אַ סאַלאָן פון דאַמענקלײדער בּיי די ערגסטע בּאַדינגונגען, דורך די אָװנטן פיל געלייענט פון דער רוסישער ליטעראַ? טור,, איבּערדערציילנדיק בּייטאָג פאַר די חברטעס, װאָס זי האָט געלייענט בּיינאַכט, צוריקגעקומען אינמאָל אין איה גע בּורטשטעטל, האָט זי אונטערן איינדרוק פון די אויפגעװאַכטע זכרונות אָנגעשריבּן איר ערשט װערק, ידי קינדערײיאָהרען",
נאָך ניט קיין געענדיקטס, איז דער כֹּתב? .
יד דורך איר פעטער זלמן עפּשטײן (זע) געקומען אין די הענט פון שאול גינזבּורג, | דעם רעדאַקטאָר פון אפריינדי, און ער האָט עס אָפּגעדרוקט אין דעם חוֹרש: זשורנאַל /דאָס לעבּעןי 1905, די דער?
ציילונג האָט געמאַכט אַ גרויסן רושם
מיט דער ניט:געקינסטלטער נאַיווער אָפג: האַרציקײט, דעם תּמימותדיקן געפיל, דער איינפאַכער ריין ידישער שפּראַך, די בילדער פון דעם אַלטן פּאַטריאַרכאַלישן שטעטל און די יונגע שריפטשטעלערין האָט בּאַקומען אַ נאָמען, אויף דער איי1: לאַדונג פון דער העדאַקציע פון אפריינד" האָט זי געלאָזט די אַרבּעט אין אָדעסעױ שניידער:סאַלאָן, איז געקומען קיין פּט"בּ, אַדאַנקץ שאול גיזבּורגן בּאַקומען די
(ניט געענדיקט,
מעגלעכקייט זיך צו לערנען, אױסגעהאַלטן
ודעם עקואַמען אַלס לערערין און צװיי
סעמעסטערס געהערט לעקציעס אוֹיף די ליטעראַטור:היסטאָרישע קורסן פון פּראָפ* ראיעװו, אָבּער צוליבּ מאַנגל אין געלטש מיטלען די קורסן ניט געענדיקט. 1911-- 2 האָט זי אייניקע יאָר געלעבּט אין דער שווייץ, געהערט לעקציעס אין לאָזאַנעף- אוניווערסיטעט אויפן פאַקולטעט פון שפּראַך און ליטעראַטור, אָבּער װידער: אַמאָל צוליבּ מאַטעריעלע סבּות דעם קורס: אַ געוויסע צייט אין זײ געווען אַ לערערין אין װאָלין, דערבּײ האָט זי ניט אויפגעהערט איר ליטעראַ רישע. טעטיקײיט און פון צייט צן צייט. פאַרעפנטלעכט נאָװעלן און סקיצן אין חפריינד", אהייגט", זאײיראָפּעאישע ליטש ראַטור", זבּאָבּרוסקער - װאָכענבּלאַט" א"אַ, צ"אַ אַ דראַמאַטישן עטיוֹד זקורש סיסטקעסײ (אין אַ בּיילאַגע צום אפריינד"), אַ גרעסערע דערציילונג חצוויי װעלטעןי (אין אאונזער לעבּען", 1910; אין בּוכפאָרם.
א"ט {אַ מאַמע"--- פ"ג זפּראָגרעס", װאַר,
שע, 1911, ז' 56), אַ ראָמאַן װטעכטעָר+ (אין זמאָמענט", 1913; 1טער טי פון איף ראָמאַן ,אויף פרעמדע וועגן"); צו יענער צייט אוֹיך אָנגעשריבּן אַ דראַמע א"ט זאַ שלעכטער דור" (ניט פאַרעפנטלעכט), 4 חתונה געהאַט מיט אַ קרוב פון איף מוטערס משפּחה --- דעם פּראָװיזאָר שאַ
פּיראָ, האָט זי זיך בּאַזעצט אין יאַנאָווקע,
אַ קליין שטעטל לעבּן אָדעס, און איך משך פון 5 יאָר גאָרנישט געשריבּן, אפ רוענדיק פון די פילע יאָרן װאָגלעניש און נעונד. 1919 האָבּן די אוקראַינישע
בּאַנדעס חרוב געמאַכט איר היים, און
מיט איר איינציק קינד אויף די הענט האָט זי זיך אַ גאַנצן זומער אױסבּאַהאַלטן צווישן גויים; זי האָט איבּערגעלעבּט דעם שוידערלעכן יידישן חורבּן אין אוקראַינע?
תו אס
די גרױיזאַמע שחיטות און פּאָגראָמען, האַרבּסט 1919 אַװעק קין אָדעס, זיך ווידער אומגעקערט צו ליטעראַוישער אַרבּעט, געמאַכט איבּערזעצונגען פּאַר אַ געפּלאַנטער קאוניװוערסאַל:בּיבּליאָטעק" פון פ"ג:קאָאָפּעראַטיוו חדעת", 1921 פאַר= לאָזט אוקראַינע, געלעצּט אין קעשעניעוו און בּוקאַרעשט, פאַרעפנטלעכט אין פאַר? שיידענע יידישע צייטונגען, װי קדער איד" (קעשעניעוו), ?פאָרװערטסי, שטאָג", ?זהיינט?, ;מאָמענט" א"א, וי אויך אין רומענישער איבערזעצונג אין דער בּוֹקְאַ: רעשטער 64זטומגוא אַ סך פון אירע בא: אַרבּעטע מאַטעריאַלן, װאָס זי האָט פאַר
דער צייט. פוֹן איר הײמלאָזיקײט געזאַמלט ,
פון גזרת אוקראינע. שפּעטער האָט זי אַ געוויסע צייט פאַרבּראַכט אין װאַרשע | און 1925 זיך בּאַזעצט מיט איר פאַמיליע אין א"י, פון װאַנען זי האָט געשריבן אַ סעריע בּילדער אין /מאָמענטױ א"ט ?די בּויער פון אַלט-נײלאַנד?, זיך בֹּאַ: טײליקט אויך אין דער העבּרעיִשער פּרע: סע, װי. אקוגטרס", פהארץ", /דבר", זהעולם?, פּאַר וועלכע אירע אַרטיקלען ווערן איבּערגעזעצט פון יידישן אַריגינאַל,
6 צוריקגעקומען קיין פּוֹילן, אַ לעָנײ.
גערע צייט געלעבט אין פּאֲריו, מיטגע? האָלפן דעם שװאַרצבּאָרד:קאָמיטעט מיט אירע רייכע מאַטעריאַלן ועגן די פּעט: ליורישע פּאָגראָמען, אין אױפּטראָג פון דעס יושקעוויטש-קאַמיטעט איבּערגעזעצט 3 ב' פון דעם פאַרשטאַרבּענעם רוסיש? יידישן שריפטשטעלער (די דערציילונגען זדי יידן", {אומשולדיקע" און די דראַמען זהונגער", קדער קיגיג", געלט") אַלס ערשטע סעריע פון א פולער אוױסגאַבּע פון יושקעװיטשעס װערק אין ײדיש (װעגן יושקעוויטשן האָט זי פאַרעפנט: לעכּט אַן אַרטיקל אין אליטעראַרישע גלעשער", 158), פון אירע אַריגינעלע
פי גענבערג | 54
בּעלעטריסטישע װערק זײיינען אין בּוכ* פאָרם אַרױס: ;אויף פרעמדע װעָגן" (פאַרקויף: געז' +צענטראַלײ, װאַרשע, 5, זי 3160) --- אַ ראָמאַן, ואו אויפן פאָן פון דעם אײבּערגאַנג צװישן צװײײי וועלטן, דער אַלטער פּאַטויאַרכאַלישער, מיט אירע פעסטע זיטן, מיט איר ריינעם פאַטיליענלעבּן, און דער נײער, דער חהפקרותדיקער, דער גאָטלאָזער און צע= ריסענער, ווערט דורך אַ גאַנצער גאַלעריע געשטאַלטן, פון שטאָט און פוֹן ישוֹב, גע= שילדערט די טראַגעדיע פון ליבּץ. די צעפֿאַלונג פון דער אַלטער יידישער פאַ= מיליע און די בּלאַנדושענישן פון דער היינטװעלטיקער ידישער פרוי מיט איף / דראַנג נאָך עקאַנאָמישעױ זעלבּשטענדי: קייט און עמאַנציפּאַציע פון איין זייט אין נאָך טאַנץ, פּוץ און תאוה - - פון דער אַנדערער האָט זי אויך בּאַהאַנדלט אין איך פֿיראַקטיקער דראַמע עהפקר:מענשען" (אין אצוקונפט?, 1924, וע -- אז; א"ט ;טעכטער" אויפגעפירט פון רודאָלף זָאֵסף לאַװסקי אין װיידישן פֿאָלקסטעאַטער! אין ווילנע, נאָװעמבּער 1927), זייער אַ גרויסן רושט האָט געמאַכט איר /אַ פּנקס פוך אַ טויטער שטאָט -- חורבּן דובּאָװע" (פ"ג חאװיספרי",. װאַרשע, 1926, ז' 149, מיט אייניקע בּילדער, וי פון די דובּאווער קדושים ר' משה:אהרן בּערדיטשעווסקי, דעם פאָטער פון מיכה=יוסף ב', און זיין. זון מענדל א"א) -- אַ היסטאָרישע כראָניץ - פון דעם שטעטל ובּאַװע אין דער געגנט פון אומאַן אין די גרױיזאַמע טעג פון דעם יידישן חורבּן אין אוקראיגע, װמער 1919; דער װפּנקס" איז פאַרן
שוואַרצבּאָרד = קאָמיטעט איבערגעזעצט
געװאָרן אויף פּראַנצויזיש (דורך דעם
פראַנצויזישפיידישן שריפטשטעלער משהת
טווערסקי, וועלכער האָט, אֲגב באַמערקט,
מיטגעהאַלפן די בּרידער טאַראָ אין זייער
555 פייגענבּערג --- פייװעל | / : 6
בּאַרימטן יידישן ראַמאַן קלשנה הבּאה בּירושלים"), איר צווייט פּאַגראָם;בּוך, ;אויף די בּרעגן פון דניעסטער" (פאַר* קויף: געזי חצענטראַלײ 1925, זי 160), איז אַ מין ספר-הזנרונות פון די בּאַאָבּאַכטונ5 גען און ערפאַרונגען, װאָס די שריפט: שטעלערין האָט געמאַכט, לעבּנדיק צווישן די הײימלאָזע אויף דער גרענעץ צװישן בּעטאַראַבּיע און אוקראַינע, וועלכע האָבּן דורכגעמאַכט די גרויסע רעװאָלוציע, די | היידאַמאַקישע שחיטות און זיצן איצט אויף די בּרעגן פון דניעסטער, טרוימענ= | דיק וועגן דעם גן:עדן:לאַנד -- אַמעריקעי-- נאָך ניט אַרוֹיס אין בּוכפאָרם איז איר כראָניק פון די בּלוטיקע געשעענישן אין בּאַלטער:אָדעסער געגנט זומער 1919 (אין דער העבּרעישער איבּערזעצונג פון א, דרואַנאָו פאַרעפנטלעכט אין חרשומות" וו איט תחת הפטיש"), ניט פאַרעפנטש לעכט איז אויך איר איבּערזעצונג פון לעאָניד אַנדרעיעווס דראַמע װאַנאַטעמאַ" פאַר דער יידישער רעפּערטואַר:קאָמיסיע אין אָדעס א"אַ. אַלס שטענדיקע מיטאַרבּע: טערין פון /מאָמענט"! האָט זי צ'אַ פארעפנטלעכט אין דער צייטונג, סוף 1927, | שאַ סעריע אַרטיקלען װעגן דער יידישער פרוי אין לעבּן און אין דער יידישער ליטע. ראַטור" (צום טייל געדרוקט אויך אין העבּ:
רעישער איבּערזעצונג אין זהעולם"). טרעט .
אויך אויף מיט פּובּליציסטישע אַרטיקלען,
| דערהױפּט ועגן די ײידיש=קולטורעלע
פּראָלעמען, מיט אַ געוויסער העבּרעיסטי: שער אָפּנײגונג,
ש. ניגער, אין ,פריינד", 11910 נח פּרילוצקי, ,אַ יודישע קינדעריפּאָעמע", אין ,לעבּען און = װיסענשאַפט",, 1910, 6111 83, 4280 ד"ר |ראָבּינזאָן, ;אהבה יהודית", אין פדאר היום" 1925, בּ, קאַרלינסקי, אין ,מאָמענט", 1923, בּנציון ראָי זענצװיג,. אין לעמבּערגער (טאָגנּלאט", 1925, 5 צ, אין ,ליט' בלעטער", 37 (רעצענזיעס װועגן ראָמאַן , אויף פרעמדע װעגען"); ש. ניגעה, אין
אי
טאָג" פון יוני 1027 און אװילנער טאָג" פון. |ש/24 /192, ש. י. יאַצקאן, אין ,היינט" פון ַװוש/26 1927, מלך ראװיטש, אין פֿאָלקסצײטונג" פון {|ןע/פ1 7, אב. ה. אין ;איד' פאָלק", נ"י, 1927, 15 (רעצענזיעס װעגן ,פּנקס פון א טוי*. טער שטאָט?),
פייוועל בּערמאָלר (אוֹן 1875 -- ) געבּ' אין בּרין, מערן. נאָכן ענדיקן די מיטל:שול אַלס סטודענט פון
בּרינער אוניווערסיטעט (וועלכן ער האָט שפּעטער געענדיקט מיטן טיטל ד"ר) איז
ער בּיי דעם אויפטריט פון ד"ר טעאָדאָר הערצל צוגעשטאנען צו דער ציוניסטל= שער באַוועגונג און פּראָפּאַגאַנדירט די
נייע אירעע אין מערן און בּעמען. צן=
זאַמען מיט מאַקס היקל און ראָבּערט שטריקער האָט ער געגרינדעט אין בּרין די" 011:59117116/' 14013006, שפּעטער אייב2 געלאַדן געװאָרן פון הערצלען קיין װי, וואו -ער האָט איבּערגענומען די רעדאַקײ ציע פון דעם ציוניסטישן צענטראַלן ארי גאַן 606 6ם און געשפּילט אַ גרויסע ראָלע אין דער גרינדונג און אַנטװיקלונג פון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע אין
עסטרייך, ער איז געווען איינער פון די ערשטע מלרר= אײראַפּעישע : ציוניסטן,
װאָס האָט געזוכט נעענטער צו בּאַקענען זיך מיט דעם מזרח:יידנטום און מיט דער
יידישער שפּראַך, און אַלײן אַגאַנץ
בּאַגאַבּטער דיכטער אין דייטש, האָט ער 9 ואיבּערדרוק 1902) אַרױסגעגעבּן אויף דייטש אין אַ פּראַכט:אױסגאַבּע אַ בּאַנד איבּערגעזעצטע לידער פון מאָריס ראָזענ* פעלד א"ט 006100 065 ז11606 016 מיט אַ הקדמה און מ. א. ליליענס צייכענונגען. אין די פון אים רעדאַקטירטע זמ"בּ .186 2201ז 8 און מ6זגה סקמטן האָט ער אויך פאַרעפנטלעכט איבּערגעזעצטע ליי דער פון אברהם רייוען, ש. פרוג, י. ל, בּאָרוכאָװיטש, ש"ע (וויגליד), עליאַשעװ.
זפ / | פײיװעל -- פיינבערג | 58
צוזאַמען מיט זיין נאָענטסטן מיטאַרבּע: טער אויפן קולטורעלן געבּיט, ד"ר מאַרטין בּובּער, און מיט ד"ר חיים ווייצמאַן האָט ער אױסגעאַרבּעט דעם פּראָיעקט צו גרינדן
אַ העבּרעיִשן אוניווערסיטעט, געגרינדעט.
דעם 611242ש .166, װאָס האָט אויך אַרױס: געגעבּן אייניקע װערק פון דער יד שער ליטעראַטור, און אין קעלן, וואו? הין ער איז אַריבּערגעפּאָרן מיט דער 0611 רעדאַקטירט אויך אַ צייטשריפט 1מטן. נאָך דער בּאַלפורדעקלא? ראַציע איז ער אַריבּערגעפאָרן קין לאָנדאָן, וואו ער איז איינער פון די וויכ? טיקסטע מיטאַרבּעטער פון דער ציוניסטי: שער עקזעקוטיווע, אַ נאָענטער מיט. אַרבּעטער פון ד"ר חיים װײצמאַן און דירעקטאָר פון חקרן היסוד", שי ל. ציטראָן, לקסיקון ציוני} ס, װיגינגער, בּי 11, | פיינבּערג לעאָן (|/6 1897 --
) געבּי אין קדימה, פּאָדאָליע, זיין פאָטער, נחמן:שמואל, אין רוסלאַנד אַ סוחר, אין אַמעריקע- אויסגעשטודירט אויף ד"ר און איז פּרינציפּאַל פון אַ װהעבּרעישן איני סטיטוט" אין בּרוק. לין בּיו 9 יאָר. געלערנט אין חדר, צו 10 יאָר צו זאַמען מיט די עלטערן פאַרלאָזט דאָס שטעטל, זיך בּאַזעצט אין אָדעס, וואו געענדיקט גימנאַזיע, שטודירט אויפן היסטאַריש:פילאָלאָגישן פאַקולטעט פון מאָסקװער אוניווערסיטעט געשיכטע; שפּראַכן, ליטעראַטור און פּילאָסאָפיט, אָנגעהױבּן שרייבּן לידער צו 12 יאָר, געװען אונטער דער השפּעה פון די בוסישע מאַדערניסטן און סימבּאָליסטן,
וי אַלעקסאַנדער בּלאָק, אַנדרעי בּעלי,
וול, סאָלאָװיאָוו, 1914 אַרױסגעגעבּן זיין
ערשט בּיכל לידער א"ט ג28107 חקי (פ"ב שערמאַן, אָדעס), א"פּ לעאַניד גרעבּניעוו, אויך לעאָניד אַמאַראַנט, אַלטער עגאָ זיך בּאַטײליקט אין 12884/, פסעםסנטן, מתגמקץ)2 ,פאס08ס?0) ;עאפאס?0) ,283 מימסגמ270 א"א, 1918 באַקומען די ער? שטע פּרעמיע אין דעם אַלרוסישן דיב טערקאַנקורס פאַר אַ ליד אויף דער טעמע זדי נשמה פון רוסלאַנד", קנאַפּע 3 יאָר געדינט אַלס אָפיצִיר אין דער רויטער אַרמײ, אָנהײבּ 1920 אַנטלאָפן פון דעני= קינס געפאַנגענשאַפט קיין א"י, בּאַרײזט מאַראָקאָ, טוניס, אַלזשיר, מצרים, טריפּאָלי, אַראַבּיע, אינדיע, אײיראָפּע, סוף 1920 גע קומען קיין אַמעריקע, זיך בּאַטײליקט מיט לידער, אַרטיקלען און מאָנאָגראַפיעס אין דער נ'י'ער רוסישער פּרעסע, װוי 110806 82 0406סץ7, 104800 8עאססץת א"א, פּאַרעפנטלעכט זיין צווייט בּוך רוסישע לידער עססת עזקסחגה ג11 (פ"ג חמאָס= קװאַ", נ"י:בּערלין, 1923 י 496 איך אַמעריקע אויסגעלערנט זיך יידיש, אָנגע= הױבּן צו דרוקן לידער, סקיצן, דער= ציילונגען און אַרטיקלען אין װמאָר+ גען זשורנאַל", װאַמעריקאַנער", װאײדי טאַגעבּלאַט", /פ, אַ. ש.", זחקונדס", אפע= דער", זאיד' וועלט", קאיך' פיהרער", אויך א"פ בן:דרור, לעאַניד גרעבּניעוו= פיינבּערג. אין משך פון אײניקע יאָר פאַרבּונדן מיטן יידישן טעאַטער אַלס פּרעסע:פאַרטרעטער און סעקרעטאַר פון מאָריס שװאַרצס קונסט-טעאַטער, האָט עֹר פּאַרעפנטלעכט אַ ריי אָפּהאַנדלונגען ווֹעגן טעאַטער אין װמאָרגען זשורנאַל" און פיידישען טאַגעבּלאַט", אויך איבּער? געזעצט אויף יידיש דמיטרי מערעזש? קאָווסקיס טראַגעדיע זפּעטער דער גרוי: סער" (אויפגעפירט פון מאָריס שװאַרץ
50 + | פיינבערג -- פיינגאָלף. - || | 0
אין פעבּרואַר 1925). די לעצטע פּאָר יאָר אַ שטענדיקער מיטאַרבּעטער פון דער קאָמוניסטישער צייטונג ץפרייהייט" און דעם חודש-זשורנאַָל חדער האַמער?, וואו אַחוץ לידער און פּאַעמען פאַר= עפנטלעכט אַ גאַנצע ריי איבּערזעצונגען פון דער מאָדערנער רוסישער ליטעראַ: טור, וי פון איליאַ ערענבּורג (פדרייצן ליולקעס"), ניקאַנדראָו (ואויפן מאַרק פון ליבּע"), א. דראָזדאָו, גלאַדקאָו, מאַקסים גאָרקי אאַז"וו. -- געקומען צו דער יידישער פּאָעזיע פון דער רוסישער ליטעראַטור, האָט פ' בּאַװיזן גלענצנד צו בּאַהערשן די יידישע פערזנקונסט, אין וועלכער ער װייוט אַרױס אַן אמתע פמײסטערשאַפט. מער אַ פֿאָרמעלער טאַ: לענט, אָפט צו דעקלאַמאַטאָריש, בּאַ:
איינפלוסט כון די מאָדערנע רוסישע.
דיכטער, דערהיפּט פון װלאַדימיךר מאַיאַקאָװוסקי, צײַכנט ער זיך אָבּער אויס מיט דער קלאַנגפולקייט, קלאָרקײט | און זיכערקייט פון זיין פערז, מיט דער - פרישקייט פון זיינע גראַמען, מיט דער רייכקייט פון זיין שפּראַך. אַ קעמפּער, אַן עסטעט, אַ פּראָבּלעמענדיכטער, האָט ער אין זיין לידער?זאַמלונג ערב שטורעם" (נ"י, 1926, ז' 64) געגעבּן מוסטערן פון --רעװאָלוציאָנערע געזאַנגען (זאויפבּרויזי, חדער נייער דערלייזער", װקאָמונאָרן"),
און פון ר"ין לירישע לידער ופון מיין.
פרוש'דיגער צעל"), פון וועלכע עס צייכנט זיך בּאַזונדערס אוֹיס דער ציקל װבּראָד:
וויי?" און דער סאָנעטנרינג /פּרישות",
:אין זיין פּאָעמע 30 יאָר" (אין װהאַמערי, 7, זע) | | מאָמענטן און פּערזענלעכע איבּערלעבּו= גען געגעבּן אויף אַ בּרייטן פאָן פון אונזער געזעלשאַפּטלעכקײט, פון די גילגולים
פון דער יידיש?רוסישער אינטעליגענץן -
דער דיכטער שילדערט דאָ בילדעריש
זיינען אױטאָביאָגראַפישע
דאָס יידישע שטעטל אין אוקראַינע (ישטעטל מיינס'), די גרױיסשטאָט אין דעם. פּעריאָד פון דער רעאַקציע און
| ירידה מיט זיינע גאָטזוכערישעת שטי+.
מונגען, דעם אויפבּרויז בּשעת דער וועלט. מלחמה און דעם בּירגער-קריג, און צו; לעצט -- אַמעריקע. פון זיינע נאָך ניט פאַרעפנטלעכטע װערק איז צו פאַרצײ: כענען אַ אַנטאָלאָגיע פון דער נײער
יידישער דיכטונג אין אַמעריקע פאַר די
יאָרן 1900 -- 25 אין רוסישער איבער? זעצונג,
בּ. צ. גאָלדבּערג, אין ,פ, א. ש." 1926; יעקב מעסטעל, אין ,דער פעדער", 1926, 10; ש. ניגער, אין אצוקינפט", 1926, 111, און אין ,טאָג"ן נ, מינקאָו, אין גאונזער פוך", 6, 11 ה. בּלאָשטײן, ,די װידע פון אן אויסי געלייזטן", אין דעם חודשיזשורנאַל ,ני-װעלט", בּוענאָס-אײירעס 1921 11; שכנא עפשטײן, אין ,האַמער", אַחוץ 8 רײ צײטונגסרעצענזיעס.
פּיינגאָלר יהודה = אריה (ה' ניסן 5 -- ) געבּ' אין װאַרשע, - אין. אַ מיוחסדיקער חסידישער משפּחת. בּיז 12 יאָר געלערנט אין חדר, דאַן בּיים למדן ר' משהימרדכי בּראָנשפּיגל, אויף - וועלטלעכע לימודים בּיי לערערס, זינט 2 געדרוקט בעלעטריסטישע זאַכן, מעשיות, אויך פובּליציסטישע אַרטיקלן אין די אָרטאָדאָקסישע צייטשריפטן, װי
דער יוד" א"ר פון משולם קאַמינער,
לאָדזער זבּית יעקב" און חקינדער:גאָרי
יטען", שעדלעצער אאונזער וועג", פּיעטרי= -
קאָװוער װדאָס אידישע לעבּען" א"ר פון א. בּ. עקערמאַן, װילנער װאָכנבּלאַט דאָס װאָרט" א"ר פון מ. מאָװשאָװיטש, פּראַגער חודש:זשורנאַל חדער פּלאַקער" א"ר פון ש. ראַטשטײן, לאָדוער חודש: זשורנאַל חמסורה * בּלעטערי (אין פעב? רואַרינומער 1926 אַן אַיטיקל קעגן דער אָרטאָדאָקסישער ליטעראַטור מיט איר . פּלױדעריזם, גראַפּאָמאַניזם, הסבּרות)
648 | | (פיינגאָלד --- פיינמאן - | 62
יקאָרעספּאָנדירט אויך אין נ"י'ער חדאָס
אידישע ליכט", ירושלימער חקול ישראל", .
/פּראַנקפורטער /19:4611 א"ר פון ש. שאַכ: נאָװיטש, זיינע פּס"ג פאַר פּובּליציסטישע אַרטיקלען זיינען: ל. יאַקובּזאָהן, י. י. בי ליואָהן, י בּןײעקב, א. בּןבּיילה, ל. פ,
ניטגליד פון דער פאַרװאַלטונג פון דער -
אָרגאַניזאַציע לפּועלי אגודת ישראל"
פיינמאַן (אשר =זעליג) זיגמונד {ט/28 1862-- אַרום 1908) געב' אין גאָנטשעסט, בּעסאַראַבּיע. בּיז 10 יאָר געלערנט אין חדר, דאַן אָנגעקומען אין דער - קעשעניע? װוער גימנאַזיע, 1886 אַװעק קיין רומעניע און באַ: זוכט די קאָנסעױ: װאַטאָריע אין בּוקאַרעשט, געָ: שפּילט אין גאָלךד2 פּאַדענס (3) טרן; פּע און געמאַכט זיך אַ נאָמען אַלס אויסגעצייכנטער שוישפּילער, אַװי אַז דער דירעקטאָר פון דער קאָנסערױװאַטאָ: ריע האָט אים געװאָלט אַריבּערציען צו דער רומענישער בּינע. 1889 געקומען קיין נ"י, וואו ער איז געװען טעטיק ניט נאָר אַלס אַקטיאָר, נאָר אויך אַלס פּיעסנשרײבּער. ער זאָל איך האָבן איינגעלאדן געװאָרן אין דעם גרױסן
ענגלישן טעאַטער אין נ"י ח604146 108טזאן"
/(1893). שפּעטער איז ער אַװעק קײן ענגלאַנד, אין משך פון אַ יאָר 3 גצ: שטרעבּט צו שאַפן אַ שטענדיקע יידישע בּינע אין לאָנדאָן, און הגם אַדאַנק זיין שווער געװאָרענעם קערפער און דער פאַרלוירענער שטימע האָט ער שוין ניט געקענט אַרױסוייזן זיין שױשפּילערישן טאַלענט, האָט ער אָבּער געהאַט אַ פאַר? שטענדעניש פאַר טעאַטער און אַעֲרגי
סטע בּאַציונג און אין פאַרבּינדונג מיט זיין אינטערגעמונגסגייסט און ענערגיע. איז אים געלונגען אַ סך אויפצוטאָן פאַר דעױ אויפהאַלטונג פון דעם זפּאַװיליאָן? טעאַטער?, אָבּער די אומגינסטיקע אַט= מאָספעױע פון דעם יידישן לאַנדאַן האָבּן אים געצוואונגען צו פאַרלאָזן לאָנדאָן, ער איז געפאָרן קין בּוענאָס:-אײירעס, צודיק קיין נ"י, דערנאָך קיין פּוילן און ער איז געשטאָרבּן פון אַ האַרצשלאַק אויף דער בּינע אין לאָדז, רעפּעטירנדיק .אוריאל אַקאָסטאַ', -- פ' האָט פיגו: רירט אַלס פאַרפאַסער פון אַ גאַנצער רײ פּיעסן, אָבּער בּנוגע זיין אַװטאָר:
שאַפט בּאַמעיקט דער ערשטער היסטאֵי
ריקער פון דעם יידישן טעאַטער, משה זייפערט (אין דעם זמ"בּ חדיא אידישע ביהנע?): חזיגמונד פיינמאַן איז אַ גוטער שױישפּילער אין דראַמאַטישע אוֹן פאַ= טער-ראָלן, װען ער זאָל זיך נאָר נישט. אייננּילון, אַז ער איז אויך אַ דראַמאַז טורג, װען מען שטעלט אַרױף דעם אייגענעם נאָמען אויף פרעמדע פּיעסן, איז נאָך דורכאויס ניט געדרונגען, אַז מען איז אַ דראַמאַטורג און אַ ליטעראַט", גאָרין פאַרצײיכנט פאַלגנדיקע טעאַטער? שטיק פ-ס: װדער ידישער סאָלראַט" (1889),, װדאָס רויטע מענטשעלע" (1889), חדי פרוי אָדער צװיי התונות אױף להכעיס", אדער גט" (1890), שגעלט", אדעם פאָטערס קללה" {1891), שדער גבּור החיל אָדער דער פּרינצעסינס נדר" (1896), חצירעלע דעם רבּינס אָדער די שיינהייט פון קראָקע" (1897), חדעף יידישער וויצעקעניג אָדער אַ נאַכט אין גן=עדן",--היסטאָרישע אָפּערע, ודי קלייגש שטעטלדיקע אַריסטאָקראַטן", עדי גאַס21 קינדער" (1898), שדי יידן אין מאַראָי קאָי, ?דער שטומער אָדער לעבּעדיק בּאַגראָבּן" (1899), קנומער 587 אָדער די
26 פיינמאן -- פײנסטאָון -- פיינצייג | 64
מאַמע שרה" (1902), ודי נאַכטיגאַל פון
ירושלים"--היסטאָרישע אָפּערעטע (1902), װדאָס צעבּראָכענע לעבּן", חדער ייד אין סאָ. בּיעצקיס צייטן" (1904), אין זחכמי ישראל בּאמעריקא"י וערן נאָך דערמאָנט חחנהלע די פינושערין", *שפרהלע", ידי פרו, געלט אָדער דער טרעמפּ" און אַן אי בּערזעצונג פון שילערט די רויבּער" אייניקע פוֹן זיינע פּיעסן זײנען אויך פאַרעפנטלעכט געװאָרן, װי די היסטאָ= רישע אָפּערעטע חִשבּת קודש" (װאַישע 8 זיין מעלאָדראַמע שרהלע די נײטאָרין" האָט בּשעתֹּה געשפּילט אַ גע= וויסע ראָלע אין דער אַנטװיקלונג פון דעם יידישן טעאַטער אַלס די ערשטע יופּראַק": פיעסע פון דעם דעמאָלטיקן ק} פּאָטע:און שטריימל:רעפּערטואַר,
פײנסמאָון סם. (שװ15 --1858 ) געבּי אין לידע, ווילנער געגנט, אַלס זון | פון דעם סופר אס בּעלאָנרודסקי און פון רהל פ', צו 14 יאָר. געקומען קיין
אַמעריקע, קארבעט אלס סופר, האַנדלס? |.
אָנגעשטעלטער, שניידער, לערער, געענ: |דיקט זיין שטודיום אַלס כעמיקער אין אוניווערסיטעט פון סיראַקוז, זינט 1915 מיטגליד פון דער אַמעריקאַנער װאַסאָציא: ציע פון כעמיקער" און פון זאַמעריקאַנער כעמיקער:אינסטיטוט". וואוינט אין פילאַ: דעלפיע. -- אַחוץ אַ ריי פּאָפּולערװיסג? שאַפּטלעכע אַרטיקלען אין אפּאָרװערטס" און אין ?פריינד" --- דעם חודש-זשור? נאַל פון פאַרבּעטער:רינג", האָט פ' פאַר: פאַסט א"ר פון צביון אַ פּאָפּולער בּוך וועגן אַנאָרגאַנישער און אָרגאַנישער כעמיע א"ט זכעמיע צו לעזען און צו לער? נען" (פאַרבּײיטער-רינג בּיבּלאָטעק נומ, 9, אַרױסגעגעבּן פון דער נאַציאָנאַלער
עדיוקיישאָנאַל קאָמיטע פון אַרבּײיטער 0, ז' 272, מיט צייכענוֹב?-
רינג", ב"י,
גען און בּילדער), ספּעציעל צוגעפּאַסט צום יידישן לעזער, אָפּגעבּנדיק אַ בּאַ זונדערן אָרט פאַר דער אַ"ג אינדוסטריע: לער כעמיע, מיט אַ קלײנעם כעמישן/ װערטערבּוך צום סוף בּוך, צונויפגעש שטעלט מיט דער הילף פון װ. בּערקמאַן
פיינצייג מענדל (ש/15 1835 --
) געבּי אין נור, לאַמזשער געגנט, אין אַ חסידישינגידישער משפּחה פון / אַ מיליטערישן ליװעראַנט. צו 10 יאָר אַריבּערגעפאָרן מיט די עלטערן קײן אָסטראָוו, געלערנט אין חדר און ישיבה, דערנאָך זיך אָנגעהױבּן אָפּצוגעבּן מיט רוסיש, פּױליש, דייטש, צו 14 יאָר גע װאָרן אַ לערער אין שטעטל, צו 18 אַװעק קיין װאַרשע, וואו אָנגעקומען אין אַקאַבֿײ - טאָר אַלט קאָרעספּאָנדענט, זיך אַזױ אויס. געצייכנט מיט זיינע בּריוו, אַז ער איז איינגעלאַדן געװאָרן פון אַ האַנדלסײפיר? מע קיין אָדעס און זיך אַרױפגעאַרבּעט אַלס קאָמיװואָיאַזשער, אין משך פון 1 יאָר אַרומגעפאָרן גאַנץ רוסלאַנד, בֹּאַי
זוכט קרים, קאַװקאַז, מיטל:אַזיע, 1913
אַװעק קיין אַמעריקע, וואו זיך שטאַרק געפּלאָגט, געװען אַ טרעגער, אַ קאַפּע= ליוש?מאַכעו, שפּעטער אויסגעשטודירט
פאַרמאַציע און פירט אַן אַפּטײק אין נ"י.
פון צייט צו צייט געדרוקט דערציילונגען, מעשהלעך, קינדער-לידלעך, סקיצן, בּילד- לעך אין ;טאָג", צוקונפט", 4פ, אי
חקונדס" (װגראָטעסקן" -- נ'ייער גאַסג= בּילדלעך אין װײיסן פערז) און צוײ . לעצט אין זכרייהייט", אַ גרעסערע דער= + ציילונג זיינע אווען די געטער װײיגען" (וצוקוגפט", 1922, 1 -- או) בּאַהאַנדלט די טעמע פון געמישטע יידישע חתונות
אין אַמעריקע.
ישיבות,
| 65 | = == פינקינד 6
פיינקינד שרד (א' שבט 1865 --
) געבּי אין טורעק, בי קאָליש, אין אַ מיוחסדיקער חסידישער פאַמיליע (זיין עלטערזיידע, פּאָדעמביצער רב ר' משהלע, האָט גענומען אן אָנטײל אין דעם אויפשטאַנד פון קאָסציושקאָ), גע: לערנט אין חדר, אין פאַרשײידענע דער הויפּט אין בּזשץ: זין אונטער דער השגחה פון זיין פעטער ר' ישראל פ', גלײכצייטיק זיך אָפּגעגעבּן מיט אַלגעמײנע לימודים בּיי פּריװאַטע לערער, זיך גרייטנדיק פאַר אַ ראַבּינער. צו 17 יאָר האָט ער צוזאַמען מיט זיין חבר, דעם איצט בּאַרימטן סקולפּטאָר הענעך גליצענשטיין, אַרױסגעגעבּן אַ טאָפּאָגראַ? - פישע קאַרטע פון א"י, צו דער צייט איז ער אַװעק קיין בּערלין, וואו שטודירט פי; לאָסאָפיע, געשיכטע און ליטעראַטור און זיך ספּעציאַליזירט אין חכמת:ישראל בי וד"ר קאַטעל, לאַצאַרוס, ד"ר הילדעסװיי: מער, שטיינטאַל א'אַ. אַרױסגעשיקט 1886 פון בּערלין פאַר אַ דעמאַנסטראַציע פון רוסיש:יידישע סטודענטן קעגן דעם רוסישן אַמבּאַסאָדעױ אָרלאָו, געװועזן פּריװאַט? ילערער פון דייטש און העבּרעיש אין לאָדז, טורעק און פּעטריקאָו. -- שוין צו
דער
5 יאָר איבּערגעזעצט אין העבּרעיש
שירים פון די דייטשע קלאַסיקער (שפּע: טער פאַרעפנטלעכט אין שהנצנים" פון הנ"ץ), זינט 1884 זיך האַטײליקט מיט היסטאָרישע און פּובּליציסטישע אַרטיקלען אין פֿוזט!מ66ט .6 218 .וו א"ר פון לוד? וויג פיליפּזאָן (וועמעס בּיאָנראַפיע ער האָט
געשריבּן אין אַ ריי אַרטיקלען א"ט זציון .
לנפש יהודה", אין חהצפירה" 1890 -- | לעקסיקאָן ב. 111
1 אין /60508111ת006ר .זצן (בּיז 1887), אין 108.11612/018124 א"אַ. 1888 האָט פ' צוגעגרייט פאַר גרעצן אַ דייטשע אי= צּערזעצונג פון מאַטעריאַלן צו דער גע:
| שיכטע פון די יידן אין פּוילן און רוסלאַנד. יער האָט אויך געפירט אַ קאָרעספֿאַנדענץ
מיט פיליפּזאָן, קייזערלינג, ווינשע, נצל= דעקע און דעליטש. שפּעטער האָט ער קאָרעספּאַנדירט פון פּוילן אין פּט"בּ'ער. . פריינד", זיך אויך בּאַטײליקט אין זתצפ"רה", 541טססץ? 6103 אוֹן +ציון", אין װאַרשעװער יאונזער לעבען, זינט 1912 -- אין װלאָדזער טאַגעבּלאַט" א"אַ א"פ טערוואוס, משה פּינקוסזאָן, איקס. נאָר דעם אױסבּראָך פון דער מלחמה
/איז ער געװאָרן אַ מיטאַרבּעטער פון
װלאָדזער פאָלקסבּלאַט", וואו ער האָט אין משך פון עטלעכע יאָר פאַרעפנטלעכט א"פ א. ראָטמאַן אַרטיקלען איבּער די אַקטועלע פראָגן פון יידישן לעבּן אונטער דער עסטרייכישער אַקפּאַציע. אָנהײבּ 6, ווען דאָס לעמבּערגער זטאָגבּלאַט" האָט זיך געהאַלטן בּיים פאַרמאַכן, ווייל כּמעט אַלע רעדאַקציאַָנעלע מיטאַרבּעטער זיינען צוגענומען געװאָרן צום מיליטער, האָט דער רעדאַקטאָר ד"ר בּיקעלעס זל איינגעלאַדן פין אַלס מיטרעדאַקטאָר, און ער האָט כּמעט טעגלעך געשריבּן פאַר דער צייטונג אַרטיקלען, אַריבּערשיקנדיק זי פון פּעטריקאָוו קיין לעמבּערג, האָט
| אויך רעדאַקטירט אַ קורצע צייט ודי פּיעטש
ריקאָװער שטימע" 1914, אַ פּויליש װאָכפ - בּלאַט טעָ? 60105 1916--17, די װאָכנבּלע: טער חדי יודישע וועלט" 1924,. חדי צייט", זגײױע צײט" 1926 א'אַ, זיך בּאַטײ: ליקט אויך אין װאַרשעװער ײפאָלק", ?שול און ערציהונג", די לעצטע יאָרן געשריבּן זיײיער פיל היסטאָרישע איטיקלען און לעגענדעס אין ונייעם פאָלקסבּלאַט", אַרױיסגעגעבן אייניקע היסטאָרישע בּראָ:
3
6 | פיינקינד -- פײערמאַן -- פיכמאַן יי { = 68
שורן אין יידיש און פּױיליש, וי חדי כּוזרים?
(פּעטריקאָוו, 1910), אויף די פּוילישע פעלדער" (הי א -- חפּערעלע די קאָזשע? ניצער רבּיצין, הי בּ -- זהענעלע די כּלה פון קעניג זיגמונט" און דער װחג"-צדק פון ווילנע"; פ"ג בּ. ליבּעסקינד, פּעט? ראָקאָוו, 1926), 8666ז6101 ז.טאָ? ןסע (1918), צווישן זיינע נאָך ניט פֿאַרעפנט? לעכטע װערק איז דאָ אַ בּוך אין יידיש זזכרונות פון דער מלחמה" מיט א כראָ? נאָלאָגישער רשימה פון די שטעט אין פּױלן, וואו ס'זיינען פאָרגעקומען שחיטות, פּאָגראָמען, אַרעסטן פון די דײטשן, רוסן, פּאַליאַקן אאַז"װו, אַן אָפּהאַנדלונג אין דייטש וועגן די קוועלן צו שפּינאָזעס פּאָליטיש:טעאָלאָגישן טראַקטאַט, מאַטערי: אַלן צו דער געשיכטע פון די יידן אין פּעטריקאָוו און פּױלן בּכלל, אַ מלחמה=
| = דראַמע דער שפּיאָן" אאַז"װו--זינט דעם. ערשטן קאָנגרעס בּאַטײליקט אין דער ציו?
ניסטישער בּאַװעגונג און נאַציאָנאַל=ײזי: שער טוער אין פּעטריקאָװו, אַלס ראָטמאַן געקעמפּט פּאַר די רעכט פון דער ידי? שער שפּראַך, בּאַשעפטיקט אַלס פּריװאַט* אַדלװאָקאַט און פּריװאַט:געשװאױירענער דאָלמעטשער אין פּעטריקאָוו, שטייט נאָענט צו דעם יידי װיסנשאַפטלעכן אינסטיטוט,
אי ה, צו פ'ס יובּיליי, אין ענײַעם פאָלקסי בּלאָט", 1924, 16, 1925, 120 052681260, 252או, 5
- פייערמאן אהרן (18/8 1897 --
| ==) געבּי אין פעלשטין, פּאָדאָליע, אין אַן אָרעמער פאַמיליע. בּיז 14 יאָר געלערנט תּלמוד, זיך געגרייט אויף רב, דאַן' אָנגעהױבּן צו פירן אַ פאַרעקשנטן קאַמפּ מיט די עלטערן פאַר בּילדונג, פון 9 בּיז 21 יאָר געלערגט אין דער אָדעסער ישיבה, דערנאָך אין גימנאַזיע. נאָך דער מלחמה אַװעק קיין אַרגענטיגע, פאַרעפגט. לעכט אין דעםּ זשורנאַל ?פּאַר גרויס און
ווען אַ עקסטערן,
דירן
קליין", דעם טאָגבּלאַט ?די פּרעסע" און דעם קאָמוניסטישן אָרגאַן זדער רויטער שטערן" לידער אין פּראָזע (אין יפּרעסע" 4-- 26) א"ט קגאָט, מענטש און ערד", דערציילונגען אויס דעם לעבּן פון דעם יידישן שטאָטישן ישוב אין אַרגענטיגע; .
האָט אויך פאַרפאַסט אַ דראַמע א"ט
;שטאַרקע". געשריבּן אויך דערציילונגען איפּ קלעמענטע בּענקמאַן. איז אָנגע= שטעלט בּיי דער קאָמפּאַניע פון זינגער*
מאַשינען אין קאָרדאָבּאַ.
פיכמאַן יעקב (ג' כּיסלװ 1881 --
| =) געבי אין בּעלץ, בּעסאַ: ראַבּיע, אַלס זון פון אַ סוחר (אליהו פ, שטאַמט פון רומעניע). בּאַקומען די ערשטט דערציונג אין | חדר, געלערנט גמרא, דערנאָך אַ קורצע צייט גע=
שפעטער דער" הויפּט זיך אָפּגע? געבּן מיט שטף געשיכטע, / ליטעראַטור, פּעדאַגאָגיק. געװירקט אויף אים האָבּן מאַפּו, מענדעלע, ביאַליק, אַזד-העם, בּערדיטשעווסקי, טשערניכאָװײ ס קי, טורגעניעוו, פּושקין, פעט, סטי= טשעוו, הייגע; שפּעטער--טאָלסטאָי, האָא מער און די גריכישע ליטעראַטור, געטע און די דייטשע פּאַעױע בּכלל, דעַבּיף טירט אין דער ליטעראַטור אַלס לירי+ קער אין העבּרעיש אין פרישמאַנס שהדור" 1, איז פי אין דעם אײגענעם יאָר געקומען קיין אָדעס, וואו ער האָט זיך אַנטװיקלט אונטער דער וירקונג פון ח. ג. בּיאַליק, זינט 1903 געלעבּט אין ווארשע -- אונטער דער השפּעה פוןי פּרץ, פרישמאַן, נאָמבּערג, זינט דאַן זיך בֹּאַי טײליקט כּמעט אין אַלע העבּרעישע.
69 / | פיכמצן | 10
אױסגאַבּן, 1905 -- 8 געלעבּט אַלס לע ;רער אין לעאָװאָ, בּעטאַראַבּיע, זיך פאַר: פּולקומט אין יידישער און אַלגעמײנער -בּילדונג, 1908 געוען סעקרעטאַר פון
ײהעולם" אין ווילנע, 1909 אײנגעלאַדן.
:געװאָרן אַלס סעקרעטאַר פון פ"ג אמוריה" אין אָדעס, 1911 --12 רעדאַקטירט די זבּיבּליותּיקה גדולה" פון פ"ג תושיה" ;אין װאַרשע, 1912 איינגעלאַדן קיין א"י אַלס רעדאַקטאָר פון דעם יוגנט:זשור? נאַל ,מולדת", 1914 געקומען קיין בּער: ילין, וואו אים האָט געטראָפן די וועלט? |-מלחמה, די מלחמה:צייט פאַרבּראַכט אין אָדעס. 1919 ירעדאַקטירט דאָרט די זשוױנאַלן חמולדת" (1926 --- 7) און חמעבּרות" (1920 -- 21), :דאַן געװאוינט ווידער אין װאַרשע אַלס מיטרעדאַקטאָר פון שטיבּעלס זהתּקופה" ;און פון אַנדערע אוױסגאַבּן, שפּעטער צוריקגעקערט זיך קיין א"י, צואַמען -מיט יוסף קלויזנער רעדאַקטירט דעם /השלח", פון װעלכן דאָס לעצטע בּוך (כּרך מ"ו, חוברות ג--ו) איז אַרױס אלול תּרפּ"ו,. איז אויך געווען טעטיק (אַלס לעקטאָר פוּן דער העברעישער ליטעראַטור אין פילע לערער:אינסטי? טוטן אין ארץ:ישראל און אין רוסלאַנד, האָט צונויפּגעשטעלט אייניקע העבּרעישע -כרעסטאָמאַטיעס, וי װפּרקים ראשוגים" אין 4 ט', זשבילים", חלשון וספף" -- ;אין 6 ט', װאָס האָט געהאַט זייער אַ גרויסן ערפאָלג, פון זיינע העבּרעישע אֲרִיגִי: צעלע ווערק זיינען אין בּוכטאָרם ארויס -גבעולימ" ---- שירים (1911), זאגדות יזשירים"--פאַר קינדער (1910), חבּבאות"-- יקריטישע אַרטיקלען (פ"ג חמוריה", 1920), וערבה" -- קינדערילידער (פ"ג עאמנות", -פּראַנקפורט, 1922), זבּמורד" -- שירים -(פ"ג חמשואות", תּליאביב, תּרפּ"ז זי 180) :א"אַ. האָט אויך רעדאַקטירט אַ אַנטאָלאָ:
צוריקגעפאָרן קיין א"י, .
גיע פון ארץ:ישראל, געזאַמלט אויס דער ליטעראַטור פון די עלטסטע צײטן אָן און פוּן אַלע לענדער, א"ט חספר הארץ" (פ"ג קדביר", 1927, זי 586). -- אין דער מאָדערנער העבּרעיִשער ליטעראַטור פֿאַר. נעמט פ' איינעם פון די אָנגעזעענסטע ערטער. אין זיין אַלזײטיקער שיפ" שטעלערישער פּערוענלעכקײיט זיינען האַרמאָניש פאַראייניקט דער סובּטעלער ליריקער, דער גייסטרייכער אָריגינעלער עסעיסט און ליטעראַטור-קריטיקער אוֹן דער פרוכטבּאַרער פּעדאַגאָג. אין זיינע לירישע נאַטור:לידער, דורכגעדרונגען מיט האַרציקן טרויער און שטילער מעלאַ? כאָליע, הערן זיך די היימישע אַקאָרדן פון זיין ליבּער בּעסאַראַבּיע, פון אירע
|סטעפּעס און פעלדער, וואו דער יידישער
מענטש האָט זיך אַזֹי פעסט אינגע? פונדעװעט. אויסגעצייכנט זיינען אויך זיינע פּאָעמען אויף פּאַלעסטינער מאָטיון (די ציקלען חיהודה", חירושלים", חבּשרוך") - און בּפרט זיין גרויסע פּאָעמע חרות", װאָס װערט בּאַטראַכט פאַר איינס פון זיינע שענסטטע װערק. אַלס קריטיקעף? עסטעטיקער בּאַטראַכט ער דערהױיפט דאָס פּאָזיטיוע, און אין זיינע אָפּהאַנד; לונגען וועגן מאַפּו, מיכ"ל, שטיינבּערג, פרישמאַן א"אַ. װײיזט זיך אַרױס זיין טיפע פאַרערונג צו די ליטעראַטורשע= פער. -- אַ צופעליקערן כאַראַקטער טראָגט פיס ליטעראַרישע טעטיקייט אין יידיש, הגם ער בּאַטראַכט זיך פאַר אַ פריינך פון דער יידישער שפּראַך און ליטעראַ: טור, איז בשעת דעם געװיסן העבּרעי: סטישן סקאַנדאַל אין א"י אין צוזאַמען= האַגג מיט די אַרױסטרעטונגען פון שלום אַשׁ און פּרץ הירשבּיין אינאיינעם מיט ח. נ. בּיאַליק (זומער 1927) אַרױסגע? טרעטן קעגן דעם טעראָר פון דעם חגדוד מגיני השפה" און דעם פון חגדוד" אינספּ'.
גל / . י | === פיכמאן -- פין = ה 92
רירטן אָרגאַן די כּתובים". זיינע לירי: שע. לידער אין יידיש, פאַרעפנטלעכט אין. זיוד", פיודישער וועלט" א"א, זיינען נאָךר אין בּוכפאָרם ניט געזאַמלט, אַחוץ
דעם קליינעם ציקל אויסגעצייכנטע קינא װװאָס דער קװאֵל
|דער:לידער א"ט זינגט" (פקיעווער פ"ג", 19:8). אין אַ בּאַס זונדערער אויסגאבּע איז אַרױס זײן קינדער-בּיכל אשבּת אין װאַלדײ (פשול: ! בּיבּליאָטעק" פון שקיעווער פ"ג", 1918), אילוסטרירט פון א. ליסיצקי, װאָס צייכנט זיך אויס מיט דער מוסטערהאַפטער טעפניק בּנוגע שפּראַך און סטיל און דעם פאָלקסטימלעכן טאָן, פאַר דעם קיעווער פ"ג האָט ער געהאַט צוגעגרייט אַ בּוך ;די בּיבּלישע פּאָעזיע", אין וועלכן
| עס האָבּן געזאָלט אַרײנגײן זיינע בֹּאַײ. | רימטע עסייען װעגן דער בּיבּלישער
פּאַעזיע בּכלל און וועגן די ספרים רות, קהלת, איוב און אֹסתּר, אָבּער ליידער
האָט ער דעם פּלאַן (אין ידיש) ניט פאַרװירקלעכט. זיינע עסייען און קרל=
| טישע אַרטיקלען אין יידיש זיינען גע* ווען געדרוקט אין זבּיכערװעלט", װל טעראַרישע בּלעטער", . דערע יידישע זמ"בּ און צייטונגען, דער הױפּט סאַראַגער, צ"אַ אויך אַ בּיאָגראַפיש+קרי טישע אָפּהאַנדלונג װעגן יהודה שטײג: בּערג (אין װילגער זדאָס יודישע פּאָלק", 8 צוזאַמען מיט ז. רייזען צונויפגע? שטעלט אַך אַנטאָלאָגיע פון דער יידי?
ר שער פּאַעזיע א"ט ;די יודישע מוזע", אַ גרעסערן.
צו וועלכער אָנגעשריבּן אַ אַרײינפיר (פ"ג בּ. שימין, 1911),; אויך | אַ כרעסטאָמאַטיע פאַר שול און פאָלק" . (פיג א. גיטלין, 3), וואוינט לעצטנס אין װאַרשע און גרייט צ"אַ צו אַ פולע אױסגאַבּע פון זיינע וערק אין העבּרעיש, - וועלכע ער האָט איך בּדעה טײלװיז
און אייניקע אַבי -
ואַרשעװער, אָדעסער און בע
אַרױסצוגעבן אין יידיש,- -- אייניקע פ'ס לידער זיינען איבּערגעזעצט אויף פּוליש, רוסיש, אונגאַריש. אויף רוסיש איז אויך פאַרעפנטלעכט זיין מאָנאָגראַפּיע וועגן
מאפו,
2 שא; ש, ניגער, װענן פ'ס יידישע קיני' דערילידער, אין ,פריינד", ב"י, 11922 ב. מיזיל, ;נאָענטע און װײטע", 11; זײער פיל אַרטיקלען אין העבּרעיש, פון װעלכע דער װיכטיקסטער איז י, ח. בּרענערס, אין ;אחדות", ירושלים, 1 אויך אַרטיקלען אין ידישע צײטינגען אין צואַמענהאַנג מיט דעם 25יעריקן יובִּיליל פון זיין טעטיקײט, געפײערט /192, צ"אַ -- א. טװערסקי, אין , ערד און אַרבּעט", קעשעי גיעוו, 142, י, װײנשטײן, ריגער ע,פרימאָרגן", 0 ש. ערגסט, אין מכבּראַזילאנער אידישעף אַאז"װ; אהרן צײטלין, אין אאונזעף עקספּרעס"; /192, 4204 / |
פין יהודה (ל"ג בּעומר 1866 --- | ) געבּי אין שאַקי, סוּװאַלקעף. געגנט, צו 5 יאָר איז אים זיין פאָטער,
טוביה דער סופר א בּרודערנזון פון
שמואל:יוסף פין), געשטאָרבּן, און ער איז. דערצויגן געװאָױרן בי אַ זיידן. 1880 אױסגעװאַנדערט קיין לידס, ענגלאַנד,. וואו געװאָרן אַ שניידער. נאָך דעם 512 שעהדיקן אַרבּעטס:טאָג אין דער שוויצ= שאַפּ זיך אָפּגעגעבּן מיט לײענען דל ראַדיקאַלע ליטעראַטור און אָנשטאָט אָנ צושרייבּן זיין געטרוימטן. ספף א"ט חֹדַע. מע שתּשיב לאפּיקורס" אַלײן געװאָרן אַ פריידענקער, 1884 געגרינדעט די ערש טע יידישע שנײידער-יונאָן אין ענגלאַנד. און דורכגעפירט אַ שטרייק, דורך ועלכן די אַרבּעטסצײט בּיי די פּרעסערס און נאָדלשנײדערס איז פאַרקירצט געװאָרן אויף 2 שעה. 1885 אָרגאַניזירט אין לידס. אַ קאָאָפּעראַטיוון װאַרשטאַט, נאָך דער ליקװידאַציע פון דער אנטערגעמונג,.
צוליבּ דעם בּאִיקאָט פון די מייסטערס -- אָנהײבּ 1886 אַװעק קיין בּאָסטאָן, בּייטאָג.
געאַרבּעט אין אַ שנײידערשאַפּ, אין אַװנט:
73
און זונטאָג געהאַלטן לעקציעס אין יידיש . און ענגליש, אָרגאַניזירט די ערשטע יידי5.
שע שנײידער:ונאָן, װאָס פון איר אין
2 אַרױסגעװאַקסן די קיונײטעד גאַר= .
מענט װאָרקערס", 1887 געגרינדעט דעם שיידישן אַרבּעטער * בּילדונגס = פאַראיין", וועלכער האָט זיך אַנטװיקלט אין אַ סאָ: ציאַליסטישן קלובּ. אָנגעהױבּן צו שרייבּן אַרטיקלען נאָך אין מאָריס ווינטשעווסקיס שפּוילישען אידעל", האָט ער אין אַמעריקע זיך בּאַטײליקט אין קמאָרגענשטערן" א"ר פון פּאַלײ (?), ?פאַלקס-אַדװאָקאַט" א"ר | פון ג, זעליקאָװיטש, אין דער װאַרבּײ? טער צייטונג?, אין די ערשטע צװײ
אָרגענג ,צוקונפט" (פּאָפּולערװיסנשאַפּט+
לעכע אַרטיקלען), צוליבּ קראַנקהײט פאַרלאָוט די פאַראײיגיקטע שטאַטן, האָט יער זיך 1893 בּאַזעצט אין לאָנדאָן, 2 יאָר צייט געװען סעקרעטאַר פון דעם דאַמענ2 שניידער=יוניאָן, דערנאָך בּוכהאַלטער אין אַ פּריװאַט:געשעפט, וידמענדיק זיין גאַנצע פרייע צייט דער יידישער אַרבּעטער.בּאַװע? גונג אַלס רעדנער, שרייבּער און אָרגאַנִיזאַג טאָר, געווען בּאַפרײנדעט מיט אַזעלכע סאַ: ציאַליסטישע גדולים, װי פרידחיך ענגעלט, היינדמאַן, בּעלפאַסט בּאָקס א"אַ,. שפּעטער | האָט ער רעגולער געשריבּן אין דעם ערשטן יאָרגאַנג פון מאָריס מייערס ,צייט", אין משך פון אַפּאָר יאָר אַרױסגעגעבּן צוזאַמען מיט תּ. ראָטשטײנען די סאָציאַ: ליסטישע אַרגאַנען קדי נייע צייט? און מדי נייע וועלט", אויך פאַרפאַסט אַ בּראָײ
| שור. אין יידיש קאַ ויכּוח איבּער סאַציאַפ. ליזמוסח (איבּערגעדרוקט פון ,דער גייער
צייט?) און אַ אַנאָנימע בּראָשור אין ענגליש 2068 986 01 0106ט 106 (1895) אַלס מאַניפעסט פון די יידישע יוניאָנס צו די ענגלישע, וועלכע האָבּן דאַן אויפגעהויבן אַ געשריי קעגן די פרעמדלענדישע אַרבּע: טער; זיך אויך בּאַטײליקט אין די ענגלישע
74
צייטונגען 6181סונססן 506141,. יב
0111001606. אוֹן .296 שסאן די לעצטע 12
יאָר צוליב קראַנקהייט און אַנטטישונג זיך צוריקגעצויגן פון עפנטלעכער טעטי: קייט, בּלויז פרילינג 1927 פאַרעפנטלעכט אין דער צייט" אַ סעריע אַרטיקלען איט אסאַציאַליזם אַמאָל און היינט" אַלס. אַרײנפיר צו זיין פּלאַן ועגן בּרענגען
פּאָליטישן און עקאָנאָמישן שלום אויף
דער װעלט דורך פאַראייניקונג פון קאַ2 פּיטאַליסטן און אַרבּעטער אַלס גלײכע שותּפים, אין די דאָזיקע אַרקטיקלען טרעט ער זייער שאַרף אַרױס קעגן קאָמוניזט.
ה. בּורגין, ,די געשיכטע פ'ן דער אידישער אַרבּײטער באוועגונג"; אבּ,. קאַהאַן, {בלעטער פון מיין לעבּע", 11 (װערט אױך געבּראַכט אַ פאָטאָגראַפיע פון פ' אױס דעם יאָר 1890)),
פין שמואל יוסף (ט'ו תּשרי 9-י"א טבת 1890) געבּי אין גראָרגע, געלערנט אין די חדרים און ישיבות פֿון / ווילנע, ואו ער האָט פאַרבּראַכט זיין. גאנץ לעבּן, געװען דאָ אינער פון די אַקטיווסטע פאָרשטײער פון דעם קרייז משכּילים, לערער פון תּנך און העבּרעיִש אין דער ראַבּינער:שול, קרייז-אינספּעק? טאָר אוֹן זגעלערנטער ייד" בּיים בִּיל: דונגסקוראַטאָר, אַרױסגעבּער -- צוזאַמען. מיט ליפּמאַן הורוויץ -- פון דעם ערשטן השכּלה-אָרגאַן אין רוסלאַנד װפּרחי צפון" (2 ה'--1841 און ,)1844 אַרױס: געבּער פון דעם װאָכנבּלאַט חהכּרמל" מיט בּיילאַגעס אין רוסיש און דייטש (1860--1880), פאַרפּאַסער פון אַ גאַנצער
ריי ווערק, דערהױפּט היסטאָרישע און - פילאָלאָגישע, פון דער בּאַקאַנטער מאָ:
נאָגראַפּיע װועגן ווילנע חקריה נאמנה", צונויפגעשטעלט מיט דער חילף פון הילל מגיד-שטיינשניידער (ווילנע, 1860; 2טע אױסגאַבּץ 1915, זי 208+1161),
פון דעם בּיאָגראַפישן לעקסיקאָן וכּנסת
15 | פין -- פינינבּערג : י , 56
ישראל" -- פון דער גאונים?עפּאָכע בּיז דער לעצטער צײט (אַרױס בּלויז דער בּי |, א--י, 18866--90) אאַז"וו. אויף יידיש -- אגב אַ גענוג פאַרדייטשטן --
האָט ער פאַרפאַסט אַ גראַמאַטיק פון -
דער רוסישער שפּראַך א"ט צתּלמוד לשון רוסיא" --- לױט די װערק פון די רוסישע גראַמאַטיקער װאָסטאָקאָו און גרעטש, מיט אַ סך הוספות (ווילנע, 7, ז' 160), אַחוצדעם איז זיין שי כות צו דער יידישער ליטעראַטור גע? ווען בּלויז אַ פאַרלעגערישע: 1863 אַ שותף אין דער דרוקעריי פון ראָזענ? ! קראַנץ און שריפטזעצער, האָט ער גע דרוקט אַ סך יידישע מעשהיביכלעך און ראָמאַגען,
28, שא; פ, ,דור ודורשיו" גראַפיע, אין ,הכּרמל", 1879) } איודישעס פאָלקסי בּלאַט?, 1888--89; יעקב מאַרק, אין זײַן בּוך זכרונות:
פינינבּערג עזרא
) געבי אין אומאַן, קיעווער גובּ,
זיין פּאָטער, יוסף, אַ זון פון אַ שוחט, אין דער געשטעלטער אין צעלניק:קראָמען, שפּעטער -- בּיו סוף מלחמה--גע? ווען אַלײין אַ צעל? ײ. ניקײקרעמער; פון דער מוטערס צד-- אַן איניקל פון א מלמד. האָט געַש.
לערנט אין חדרים, . און. אַ חדר-מתוקן,.
וואו מ'האָט פּאַר ריידן יידיש געפּאַפּט פּעטש, צו 14 יאָר זיך שוין געהאַט בּאַַ קענט מיט דער העבּרעישער, רוסישער, | יידישער אוּן טיילווייז אויך אײיראָפּעי? שער ליטעראַטור, דאַן זיך אָנגעהױבּן אָפּצוגעבּן מיט זעלבּסטבּילדונג. 1917
(אװטאָביאָ.
העאודג 189 --.
יוגנט אָפּגעקומען אַלס אָנ
,קולטור=ליגע",.
געװען איינער פון די גרינדער פון דער י"ס-אָרגאַניזאַציע (שפּעטער זפאַראײניק= טע") אין אומאַן, װעלכע האָט עקסי= סטירט בּיז 1919 בּיז 1922 געווען טע= טיק אַלס לערער, זינט 1923 זיך איבײ / גאַנצן אָפּגעגעבּן דער ליטעראַרישער אַרבּעט, -- שרײיבּן האָט פ' אָנגעהױבּן נאָך אין עלטער פון 12 יאָר--אין העב: רעיִש, דערנאָך געשריבּן אין רוסיש, דעבּיוטירנדיק 1917 אין דער רוסישער פּראָװוינציעלער ס"דײישער פּרעסע, אין די מלחמה; ײאָרן אָנגעהױבּן צו שריבּן אויך אין יידיש און זינט 1920, וואױי+ נענדיק דאָס רוב אין קיעוו, זיך בּאַטײ= ליקט אין פאַרשײידענע סאָוועטישע אויס= .
| גאַבּן, וי זקאָמפאָן", זשטערן", :?עמעס"ע, | אין די
יוגנט:זשורנאַלן שיונגװאַלד", אין די זמ"בּ װשטראָט" א"אַי / מיט מ, כאַשטשעװאַצקי
ס'רוב יידישע
יפרייך"י, 2 צוזאַמען בּיי דער מיטאַרבּעט פון
שריפטשטעלער אין קיעוו רעדאַקטירט בּיי דער זקאָמפאָן" אַ וועכנטלעכע לי.
טעראַױישע בּײילאַגע א"ט אליטבּלעטל", װאָס איר ציל איז געװען -- בּײ דעם דעמאָלטיקן שטאַרקן מאַנגל אין ליטע: ראַטוד (צוליבּ דרוק:שװעריקייטן, דוחק אין פּאַפּיר אאַז"וו)--צו שאַפן כאָטש א געוויסע טריבּונע פאַר די װיכטיקסטע קולטור= און קונסט-פראַגן. דאַן איז אויך אַרױס זיין ערשטע זאַמלונג לידער ײאָטעם" (קלייגע בּיבּליאָטעק קליריק", װקאָאָפּע? ראַטיווער פ"ג אקולטור:ליגע", קיעװ 2, זי 32), װאָס האָט געצויגן אויף אים די אויפמערקואַמקײט פון דער יידישער קריטיק אין ראַטנפאַרבּאַנד. זיין צװוייטע זאַמלונג, חלידער" (פ"ג קיעוו, 1925, ז' 87), האָט נאָך מער בּאַפּעסטיקט זיין אָרט אַלס פון איינעם פון די בּאַגאַבּטסטע פאָרשטײער פון דער נײַסטער ידיש=
ז? פינינבערג --- פינגערמאן . - 78
סאָװועטישער פּאָעזיע, סיי לױט זין פּאָרם, דער שאַרפער, כּמעט אַפּאָריסטי: שער, סיי לוט די מאָטיוון, דאָס רוב מאָטיוון פון שטעטל און שטיגער אין ישיין פון די נייע סאָציאַלע שטימונגען, אויך מאָטיוון פון די גרויסע צייט-געשע: ענישן,. אין זיין פּיעסע חיונגען", אוים: געפירט צום 10טן יאָרטאָג פון דער אָקטאָבּער:רעװאָלוציע אין דעם ידישן ומלוכישן טעאַטער פון אוקראַינע אונטער דער רעזשי פון א. לױטער, האָט ער געפּרוּװוט דראַמאַטיזירן אַ ריי מאָמענטן
פון דער גרויסער רוסישער רעװאָלוציע,.
אָנגעהױבּן פון יאָר 1905 בּיו דעם בּאַלשעװיזם. דער בירגערפקריג און די רעװאָלוציע אין אוקראינע האָט ער אויך געשילדערט אין זײן גרעסערער | דערציילונג דגאַלאָפּ" (,פּאָכּולערע ביב? ליאָטעק",, קאָאָפּעראַטיװער פ"ג פקולטוף? ליגע", סעריע בעלעטריסטיק נומ' 15, יקיעוו, 1926, 1' 70),. אַ געוויסע צייט איז ער געווען פאַראַנטװאָרטלעכער סע: קרעטאַר און מיטגליד פון דער רעדאַק? ציע פון דעם חודש:זשורגאַל חדי רויטע וועלטײ, אַרױסגעגעבּן זינט 1924 פון דֶעם אוקראַינישן מלוכה:פ"ג אין כאַרקאָװ (איצט הױפּטרעדאַקטאָר--מיכל לעװויטאַן), אַחוץ לידער און דערצילונגען פאַר: עפנטלעכט (צ"אַ. אַ גרעסערע אַפּהאַנד: לונג ;שוין צייט זיך אומקוקן אויף דעם
רעװאָלוציאָנערן דיכטער יוֹסף בּאַװֹשאָ+
ווער", אין ?עמעס" און *פריהייט") אויך אַרטיקלען און רעצענזיעס, אויך א"פּ ה..סויפער, פין, פ. שטילער, א. מיריאַמין, געאַרבּעט אויף דער איבער: זעצונג פון געטעס פפאַוסט", צװאַמען מיט נ. אויסלענדער, נ. לוריע א"אַ צו2 נויפגעשטעלט אַ כרעסטאַמאַטיע פון דער
יידישער ליטעראַטור פאַרן עלטערן קאָנ /
צענטער פון די יידישע שוֹלן, װאָס דאַרף
חנוכּה 1857 *)--
ערשיינען אין פ"ג חקולטור-ליגע", קיעוו. פון זיינע איבּערזעצונגען זיינען אין
| בּוכפאָרם אַרױס: װיקטאָר הוגאָס װדאָס 93טע יאָרײ (פאַרקירצטע אױסגאַבּע, פ"ג
ײסאָראַבּקאָפּ", קיעוו, 1923), א. ניעוויע: ראָוס ?טאַשקענט -- די בּרויט=שטאָט" (פ"ג קשול און בּוֹך" מאָסקװע, 1924, 14); קאַציבּינסקיס יאין 1905 / פאַטאַמאָרגאַגאַז (פ"ג װקניהאָספּילקע", כאַרקאָװ, 1926); אַ רײי בּיכלעך אין דער ?שול:און פּיאָנערן-בּיבּליאָטעקײ און דער פּאָפּולערער בּיבּליאָטעק" פון פ"ג זקולטור-ליגע", קיעוו, 1924--21, - גרייט צום דרוק אַ בּ'י דערציילונגען פאַרן פ"ג חשול און בּוך" און אַ בי לידער א"ט ץלאַנד און ליבּשאַפט", פון וועלכע אי ניקע אונטער דעם דאָזיקן טיטל פאַך? עפנטלעכט אין ליטעראַריש:קיגסטלערישן אַלמאַנאַך ?אוקראינע", צונויפגעשטעלט פון דער אַסאַציאַציע פון, יידישע שריײ? בּער אין אוֹקראַינע (פ"ג חקולטור:ליגע", קיעוו, 1926), -- אייגער פון די איניציאַ? טאָרן פון דער ליטעראַרישער פאַראײיני: קונג בּוי" (צוזאַמען מיט ג. אויסלעני דער, ליפּע רעזניק א"אַ), |
נ; אויסלענדער, אין ,שטראָם", 1922, 111; 4, אין ,דער רויטער ועלט", 11926 דאָבי רושין, , דאָס גייע ליך", אין זמ"ב ,נײ ערד", אַרױסגעגעבּן פון מאָסקװער קאָלעקטיו פון ייריי שע אָקטיאַכּער-שרײבּער (צענטראַלער פ"ג פאַף די פֿעלקער פון פסס"ר, מאָסקװע, 1925); דע. קלאראַציע פון דער פאראײביקונג נבּוי", אין דער רויטער וועלט", 1927 שׁ--}/.
פינגערמען ישראל (:דוד) (זאת ) געבי אין בּערעזאָװוקע, כערסאַנער גובּי, אַלס זון פון אַ קרעמער. פון 4 יאָר אָן געלערנט אין חדר, צו 13 יאָר, נאָכן פאָטערס טויט, אַריבּער אין בּית:מדרש, זיך אויס:
6) תרי"ז,
590 88 י | י | פינגערמטן י הי | 0
(געצייכנט אַלס מתמיד, אָכּער געפּײניקט פון די שאלות חמה למעלה ומה למטף" און אונטער דער ווירקונג פון דעמזספר: הבּרית", װאָס ער האָט צופעליק בּאַקן: מען צו לייענען,. זיך פאַרטיפט אין - דער מיטלעלטער? לעכער העבּרעל: שער ליטעראַטור, א װי קעיקרים"י ;עקדת יצחק", חמורה נבוכים", קשמונה. פּרקים", * שאבן עורא" א"אַ. און דאַן אױך אַריבּער צו די מאָדעונע חקירה? און השכּלה=ספרים. אונטער זייער איינדרוק
צו 18 יאָר אַלײן געפּרװוט אָנשרײַבּן
אַ חקירה:ספר א"ט חציור אמונות", דער: נאָך אָנגעהױבּן צו לערנען תּנ"ך מיט מפרשים און דיקדוק און בּאַקומען אַ שם פון א בּעל:לשון. זיינע יוגנטאַרבּעטן זיינען אומגעקומען בּשעת דעם פּאָגראָם אין זיין געבּורטשטאַט 1881, װעגן
וועלכן ער האָט דאַן געשריבּן קאָרעס?.
פּאָנדענצן אין חהצפירה", זהמליץ", -3גט 288 אזאססץת ,0885 צן 21 יאָר חתוגה געהאַט קיין קריװאָ:אָזערע, האָט ער
די ערשטע צייט געפירט אַ השכּלה?טע?
| טיקייט צװוישן דער יוגנט, זיך בּאַשעם? | טיקט מיט פישהאַנדל אויפן גרויסן אופן אַלס סוחר פון דער צװײטער גילדע, אַרומפאָרנדיק בּיי די ים-בּרעגעס, אונטער דער ווירקונג פון זיין פרוי, וועלכע איז אַדאַנק ספּעקטאָרס חיודישען מוזשיק" בֹּאַג גײסטערט געװאָרן פאַר דער אידעע פון
יידישער ערדאַרבּעט, איז ער נאָך אַ ישוב?
הדעת מיט אברהם גרינבּערג אוֹן מ. ל, לי ליענפּלום אַװעקגעפאָרן סיוון 1891 קיין א"י, געאַרבּעט אויף די פעלדער פון ראשון:
לציון אונטער דער אַדמיניסטראַציע פון .
בּאַראָן ראָטשילד; װאַרטנדיק אױף דער בּאַשטעטיקונג פון זיין קניה אויף אַ שטיק ערד צו גרינדן אַן אייגענע קאַלאָניע,
האָט ער אָנגענומען דעם אַמט פון
אַ העבּרעישן לערער אין חדרה, איז אָבּער קראַנק געװאָרן אויף פיבּער און
געמוזט פאַרלאָזן דאָס לאַנד, זיין פרוי. האָט דערוויילע אין דער היים אַלץ אויס: - פארקויפט און פי איז דאַן מיט זיין . פאַמיליע אָפּגעפאָרן דורך קאָנסטאַנטי: נאָפּאָל קיין אַרגענטינע, ואו ער איז
קאָלאָניזירט געװאָרן אויף דער ערד פון
בּאַראָן הירש אין דער פּראָװינץ ענטרע: ריאָס אין דער קאַלאָניע קלאַראַ, ואו זיין הויז איז געווען דער ערשטער בּנין, און ער פּאַרנעמט זיך עד:חיום מיט בּאַאַר? - בּעטן די ערד, האָט קאָרעספּאָנדירט פון א"י און אַרגענטיגע אין זהמליץ", אָבּער - אַזױי װי צעדערבּוים האָט פון אִים פאַר:. לאַנגט חיִללות מארגענטינא", האָט ער מיט אים איבּערגעריסן און געװאָרן . דער אַרגענטינער קאָרעספּאָנדענט פון /הצפירה",. 1909 אײנגעלאַדן פון צַוויי קאָאָפּעראַטיווע געזעלשאַפטן אַלס רע: דאַקטאָר פון אַ זשורנאַל עדער יודישער. קאָלאָניסט?, וועלכעך האָט עקסיסטירט 3 יאָר און זיך אָפּנעשטעלט צוליבּ דעם
-קריזיס אין די דעמאָלט שלעכטע אאָרן
1 האָט ער איבּערגענומען די רעדאַק= - ציע פון דעס חודש:זשורנאַל דער קאָ: לאָניסט?קאָאָפּעראַטאָר"/ װאָס ערשיינט
יעד:היום יעדע 15 טעג אַלס אָרגאַן פון - דער ייידישער אַגראַר = פּעדעראַציש". האָט אויך אַרױסגעגעבן נאָכן ערשטן
קאָנגרעס אַ בּראָשור אין ידיש א"ט
חדי גרונדלאַגע פונ'ם ציניום". זין
(וויכטיקסטע אַרבּעט איז אַ גרויס װערק שדי געשיכטע פון דער ידישער קאָ- | לאָניזאַציע אין אַרגענטינץ",
װאָס ער האָט אָנגעהױבּן צו פאַרעפנטלעכן אין
81 | | | פינגערמאַן -- פינק --= פינקעל ר82
דער בּוענאָס:איירעסער קאידישער צי? טונג", מערץ 1927, דאָס װערק נעמט אַרום די גאַנצע עפּאַכע פון דעם יידישן וישוב אין אַרגענטינע, אָנהײבּנדיק נאָך פון די 50קער יאָרן פון פאָריקן י"ה בּיז | גאָר דער לעצטער צייט, עס איו אָבּער ניט פריי פון אַ געװויסער טענדענץ צו - פארענטפערן די יק"א-בּיוראַקראַטיע (זע, למשל, נ. קריטשמאַרס אַרױיסטרעטונג קעגן פיס חגעשיכטע" אין דעם אַרטיקל זחצום אָנדענק פון ל. כאַואַנאָװיטש?, אין דער בּוענאָס-איירעסער ײפּרעסע" פון {זע/21 1927). אין כּתב:יד אין העבּרעיש -- אַ חיבּור װעגן שטעלן פוֹן אבן עזרא און זיין השפּעה אויף דער שיטה פון בּרוך שפּינאָועי פינק ראובן 18/1 1889 -- (
געבּי אין האָשט, װאָלין, אַלס זון פון משה
פינק עלשטיין. צו 4 יאָר געקומען קיין אַמעריקע, אין װאַשינגטאָן דורכגע: מאַכט די פאָלקסשול און מיטלשול, 1907 -- 10 שטודירט אין ג"יי:ער חסיטי-קאַלעדזש", 1 געענדיקט דעט חדזשאָרדזש:װאַשינג: טאָן:אוניווערסיטעטי אַלס בּאַקאַלאַוור פון קונסט אוּן בּאַקאַלאַוֹר פון דערציונג, | שפּעטער אויך שטודירט אין קנאַציאָנאַלן אוניווערסיטעט" פון װאַשינגטאָן אויף ד"ר פּילאָסאָפּיע. --- ליטעראַרישע טעטי: קייט אָנגעהױגן מיט אַן איבּערזעצונג פון אַלפאָנס דאָדע אין העבּרעיִשן זשור: נאַל קהלאום", גי 1904, און מיט אַרטיקלען אין װיידישען טאַגעבּלאַט?, 116066 40060048, 1912 רעדאַקטירט
אַ יידיש װאַכנבּלאַט א"ט /װאַשינגטאָ: נער לעבּען, 4 -- 20 געווען דער װאַשינגטאָנער פּאָליטישער קאַרעספּאָנט דענט פון ?טאָג" אויך פון חפ. א. ש.", פון צייט צו צײיט געשריבּן אויך אין ;צוקוגפטי, קאידישען קעמפּפער", קאידי*
שען פאָלק", 82100, 4814601040, 186,
- געװויסש |806
21:06) װ/8/טס/, = זיך אויך בּאַטײליקט אין פאַרשיידענע אַנדערע יידישע און ענגליש:יידישע צייטונגען, אַלס קאָרעס: פּאָהענט פון אטאָג" און -116 אזסע-שטאן. 06 בייגעוואוינט די שלום-קאָנ פערענץ אין װערסאַיל מיט דער אַפיציעלער װילסאָן:גרופּע, שפּעטער געווען װאַשיבג? טאָנער קאַרעספּאַנדענט פוּן ?היינט" א"ר פון הערמאַן בּערנשטיין, פאַרװאַלטער פוֹן דעם פּיצ:טאָגבּלאַט חדי צייט", אין. בּווכפאָרם פאַרעפנטלעכט: עדער אַמערל: קאַנער בּירגער" (1916), זדי קאָנסטיטו: ציאָן" (פ"ג מייזעל, נ'י, 1918); פעצות / פאַר אימיגראַנטען"; דער וויזעיסיסטעם"; 8) +ג/ט מגסזסמזת, סמך 1ח65ח210 (פ"ג פון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע, 1919), נאָך ניט אַרױס: געגעבּן זיינע װערק אין ענגליש: /די אַנאַליטיש = סינטעטישע סיסטעם אין אונטערריכט פון געאָמעטריע" און קדי יידן אין ציווילן דינסט". װיצעפאָר?
זיצער פוּן דער װאוניאָן פון די רומע;
נישע יידן אין אַמעריקע" און פון דעף פּעדעראַציע פון די אוקראינער ידףן זיינע פּס"ג: ד"ר מערי גאָלדפאַרבּ, בּאַראָן אָן האָשטער. וואוינט לעצטנס אין ב"י, צוריקגעצויגן פון זשורנאַליסטישער טעטיקייט,
-- 2,0161104 מ1 סת 10 פ'סט0ל 1927
פינקעל אליעזר=דור (כ"ה כּיסלוו. 2 --- שװ/13 1918) געב' אין מאַקאָוו, לאָמזשער געגנט, וואו זיין זיידע ר' פישל
/איז געווען רב. וען ער איז נאָך געווען
אַ קינד, האָבּן זיך זיינע עלטערן בּאַזעצט אין בּריסק, וואו ער איז דערצויגן געװאָרן - אויף תּלמוד און געשמט פאַר אַן עילוי, 1 האָט אים גענומען פאַר אַן איידעם דער װאַרשעװער סוחר נחום האַלבּער, אַ זייער פרומער אַלטמאָדישער חסיד, אָבּער נאָך דער התונה האָט פ' זיך
83 | | פינקעל 1 | | 284
- = אָנגעהױיבּן אָפּצוגעבּן מיט השכּלה, לער?
נען שפּראַכן און האָט געמוזט אויס? שטיין אַ בּיטערן קאַמפּ מיטן שװער, אָבּער זיך ניט אונטערגעגײיבּן, הגם שטאַרק געליטן מאַטע? ריעל. אַדאַנק זיי? נע גרויסע פעל= קייטן אוֹן או:
סערגעוויינלעכער -חתמדה האָט ער
בּאַהערשט ניט נאָר אַ ריי אייראָ: פּעישע שפּראַכן, נאָר אויך לאַטײן, גריכיש, אַפילו געלערנט
יאַפּאָניש, אַראַבּיש, זיך פאַרנומען מיט
איבּערזעצן װיסנשאַפּטלעכע אַרטיקלען, וועלכע ער האָט געדרוקט אין זהחבצלת", יהצפירה" און חהמליץ",. אויך איבּערגע? זעצט דעם גרעסטן טייל פון קאַרפּעלעסעס חתּולדות הספרות העברית", חתּולדות בּעלי החיים", משעלעס להיתּוש", דעם 5טן בּ' פון גרעצס געשיכטע. אין בּוכפּאָרם אַרױסגעגעבּן אויך אַן אָפּהאַנד? לונג א"ט חמצרי שאול" (װאַרשע, 1889, זי 91) -- וועגן אָפּנעדאַכטן טוט און זיינע
סימפּטאָמען, 1904 איז ער אַרײנגעטרעטן.
אין הצפירה", וואו ער האָט געאַרבּעט בּיז
די צייטינג האָט זיך פאַרמאַכט. זינט דער .
גרינדונג פון זהיינט" האָט ער געאַרבּעט
אין דער צייטונג דערהויפּט אַלס איבּער=
זעצער, אונטער זיין נאָמען פאַרעפנטלעכט בּלױיז אַ 3--4 אַיטיקלען. ער האָט אויך איבּערגעזעצט אויף יידיש אַ גאַנצע רײ ווערק פאַר דעם געפּלאַנטן פ"ג פון הי עפּעלבּערג, צ"אַ -- פון אַנרי בּערנשטיין, זאָלאַ, שיללער א"אַ, זי זיינען אָבּער גע= בּליבּן אין כּתב:יד, אַחוץ אַלעקסאַנדער דיומאַס דראַמע חדי קאַמעליען * דאַמץי (װואַרשע, 1912), פ' האָט זיך אויסגעצייכנט מיט זיין ענציקלאָפּעדיש וויסן, זיך פיל
סמערּב
אָפּגעגעבּן מיט פילאָלאָגישע פאָרשונגען,
זיין גאַנץ לעבּן ניט אױיפגעהערט צו לערנען און שטודירן פּילאָסאָפיע און אַלגעמײנע ליטעראַטור, געהאַט אוך אַ פיינעם חוש פאַר פּאָעזיע און אַפילן אַלײן געשריבּן בּעלעטריסטישע זאַכן (צ"אַ. אין דער וועכנטלעכער שהצפירה"), געװען שטאַרק בּאַליבּט אין דעם ענגן קרייז פון זיינע קאָלעגן פאַר זיין עניוות
און גרויס תּמימוֹת,
ספר זכּרון! נעקראָלאָגן פון ש, י. יאַצקאַן . א. גאָלדבּערג, א, אײנהאָרן, בּ, קרעמער, איךן.
,הײנט" 1918 94, 185 יח"ז, אין , מאָמענט",
פינקעל אורי (1896 -- ) געבּי אין ראַקאָװו, מינסקער געגנט, אַלס זוך. פון שטעטלשן שוחט. בּאַקומען אַ טראַדי: ציאָנעלע יידישע דערציונג, בּיז 17 יאָר געלערנט תּלמוד, גלײכצײטיק זיך
אָפּגעגעבּן מיט אַלגעמײנער בילדונג,
6 באַזוכט אַ פּאָליטעכנישע שול אין כאַרקאָװו,, שפּעטער געלערנט אין ווייס? רוסלענדישן אוניווערסיטעט אין מינסק
אויף דער לינגוויסטישער אָפּטײלונג, ליטעראַרישע טעטיקייט אָנגעהױבּן מיט
אַ גרעסערן אַרטיקל חדי רעװאָלוציפ. און די אידישע ליטעראַטור" אין זמ"בּ חקונסט-רינג"1! (כאַרקאָװו, 1917), 1918 זיך בּאַטײליקט אין זשורנאַל 160 06:ועסקה1ז א"ר פון א. דערמאַן, וואו געפירט די אָפּטײלונג פּאַר בּיבּליאָגראַפיע, 1920 רעדאַקטירט די ערשטע רױטאַרמײישע
! װאַכנצײטונג חרוסטאַ" בּיים שטאַבּ פון
דער 16טער אַרמײ, פריער אין מאָהליעו, דערנאָך אין מינסקן רעדאַקטירט די איינציקע טעגלעכע יידישע רױטאַרמײ: יִשע צייטונג װקאָמונע", אַרױסגעגעבּן
.פון ייִדאָפּטײיַל בּיי דער פּאָליט:פאַר+
װאַלטונג פון מערב-פראָנט; 1921 גע: ווען סעקרעטאַר פון דעם אָרגאַן זפּראָפע:
סיאָנעלע בּאַוועגונג", בּין 1926 אַ שטעב=
85 - = פינקעל . ה 86
ריקער מיטאַרבּעטער פון מינסקער טאָג בּלאַט זדער וועקער" (איצט װאָקטיאַבּר"), וואו צ"אַ פאַרעפנטלעכט אַז טיקלען וועגן ש"ע, בּעל:מחשבות, נאָמבּערג; אין זמ"ה זצום זיבּעטן יאַרצײט פון י. ל. פּערעץ"-- אַן אַרטיקל זפּערעץ און דער אַרבּעטער". צוזאַמען מיט ש. טאָמטינסקי צונויפגע* שטעלט אַ זמ"בּ פון יידישער רעואַ? לוציאָנערער פּאַעזיע א'ט /מוט" (פ"ג קאָמװועלט", 0) צוזאַמען מיט ה. מייזל איבּערגעזעצט פון רוסישן כֹּתב-יד פּראָפ נ ניקאָלסקיס בּוך זיידישע יאַמטױװים, זייער אופקום אוֹן אַנטװיקלונג"" (מינטק, זמעלוכע:פ"ג פון װײיסרוסלאַנדײ, 1925), צוזאַמען מיט פ. קאַראָליגסקי -- די אַר= בּעט פון לאָזאָװסקי /דער גרויסער סטראַטעג פון קלאַסן-מילכאָמע' (פ"ג ,פּראָפ' בּאַוועגונג", מינסק, 1925), א"פ א. װעגאָסען איבּערז' די בּראָשור פון טשעקען יװאָס איז אַזױינס א פּראָם'
פּאַריין" (מלוכה:פ"ג פון װײסרוסלאַנד).
א'אַ. אַלס געװעזענער מיטגליך?מיט? אַרבּעטער פון לאינסטיטוט פאַר װײס? רוסלענדישער קולטור" (מאינווייסקולט") האָט ער צוזאַמען מיט דעם געוועזענעם אָנפירער פון דער ליטעראַרישער סעק: ציע פון זאינווייסקולט" 1. אויסלענדער | צונויפגעשטעלט דאָס בּוֹך זאַװראָם גאָלד? פאַדן / מאַטעריאַלן פאַר אַ בּיאָגראַפיע" (אַרױסגעגעבּן פון פאינסטיטוט פאַר ווייס? רוסלענדישער קולטור", מינסק, 1926, 7 104) -- צום יובל פון ידישן טע: אַטער, אין ועלכן בּוך די פאַרפּאַסער האָבּן סיסטעמאַטיזירט די בּאַקאַנטע מאַ:
טעריאַלן װעגן דעם גרינדער פון דעם יידישן טעאַטער און אויסגעניצט אַ רײ
נייע מאַטעריאַלן, דערהױיפּט שטרעמנדיק צוֹ בּאַלײכטן דעם פּעריאָד פון גאָלך: פאַדענס טעטיקײיט בּיז 1883, ד"ה בּיון פאַרבּאָט פון דעם ידישן טעאַטער אין
| (איצט יי אַרטיאָל 0
רוסלאַנד, אַ צװײטע אַרבּעט װעגן גאָלדפאַדענען. האָט פי פאַרעפנטלעכט אין דער 6צייטשריפט" פון קאינווייס? קוּלט", בּ' 1 (ידי סאַציאַלע פיגורן אין גאָלדפאַדענס װערק"), 1927 בּאַשטימט אַלס אַספּיראַנט בּיי דער קאַטעדרע פאַר ליטעראַטור פין דער ווייסרוסלענדישער אַקאַדעמיע (}אינווייסקולט"), אַרבּעט ער אויף די אַרכיו:מאַטעריאַלן פון דעם ווילנער צענזור-קאָמיטעט, װאָס האָבּן זיך אויפגעהיט אין מינסק, צ"אַ. אױיף דער געשיכטע פון דער ראָס:דרוקערײ. ל, ראָזענהויז, אין זײן רעצענזיע װעגן דער , צייטשריפט" 1, ,שטערן", 1926, 78; א., גור" שטיין, עגאָלופאַדן-ליטעראַטו-", אין מעמעס", 286, 240; . נוסינאָוו, ,רויטע װעלט", 1926, 1 ש, אגורסקי, ,דער ײדישער ארבּעטער אין דעף קאָמוניסטישער בּאַװעגונג", מינסק, 1925.
פינקעל חיים-אבההט (א/! 1887-- |ןט/1 1927) געבּי אין בּיאַליסטאָק אַלס וון כון אַן אַגענט פון אזינגער"-מאַשי נען. 1889 אַריבּערגעפאָרן מיט די עלטערן קיין בּאַכמוט
מאָווסק), וואו בֹּאַ. קומען אַ געווייב= לעכע יידישע דערציונג, בּיז 13 יאָר געלערנט אין חדר, זיך געגרייט אָנצוקומען אין גימנאַזיע, אָבּער צוליבּ דער פּראַצענט=
נאָרמע געמוזט פאָרן קיין זגערזש, וואו
בּאַזוכט די קאָמערץ:שול, 1905 אויסגע? שלאָסן געװאָרן פאַר זיין צוגעהעריקייט צו דער ס"ס-פּאַרטײ, פאַרענדיקט זיין מיטעלע בּילדונג אין קאַטערינאָסלאַװער קאָמעױץ:שול, זינט 1909 שטודירט אין כאַרקאַװער טעכנאַלאָגישן אינסטיטוט, וועלכן געענדיקט 1916 אַלס אינזשעניער:
85 2 = פונקעל = 88
טעכנאָלאָג (אויך פון אינסטיטוט אַ גצ
וויסע צייט געװטן אױסגעשלאָסן פאַרן אַנטײל אין דער רעװאָלוציאָנערער בּאַ5 וועגונג). ליטעראַרישע טעטיקייט אָנגע:
הױבּן מיט אַן אַרטיקל װעגן פּראָלע?.
טאַרישן ציוניזם אין ציוניסטישן 024 | 8905ס 1905, האָט ער דערנאָך פאַר? עפנטלעכט אַ ריי אַרטיקלען אין אוֹמ2 לעגאַלע און לעגאַלע אָרגאַנען פון דער ס"ס:פּאַרטײ, אין וועלכער געווען טעטיק אַלס אַגענט פון צ"ק אין מינסק, מאָהליעוו,
'קיעוו, אָדעס א"אַ. בּשעת דער מלחמה אַלס בּאַפולמעכטיקטער פון צענטראַלן יידישן הילפּסקאָמיטעט (זיעקאָפּאָי) און . פון דער װגעזעלשאַפט אָפּצוהיטן דאָס.
געזונט פון דער יידישער בּאַפּעלקערונג"
ײװאָזע") אויפן מערבדיקן פראָנט -- גע: דרוקט נאָטיצן וועגן דער אַרבּעט צוישן .
די הײימלאָזע אין דער ווילנער קװאָך",
8 -- 19 געאַרבּעט אַלס בּאַפּולמעכטיק?
טער פון דער װגעזעלשאַפּט פאַר ערר* אַרבּעט און מלאכה" אין קאַטערינאָ: סלאַוו -- קיעוו -- כאַרקאָוו, צוזאַמען מיט בּן-אַדירן אַרױסגעגעבּן אין כאַרקאָו אַ חודש:זשורנאַל חצוקונפט", אַלס פאָר? שטייער פון די װפּאַראײניקטע? אין די
אַרבּעטער:ראַטן און מיטגליד פון אוקראַיײ.
נישן הױפּטקאָמיטעט פון דער פּאַרטײ צוזאַמען מיט בּףאַדירן, מ, זילבּער? פאַרבּן א'אַ געגרינדעט די קפאַראײיגיקטע מינדערהייט" אַלס אָפּאַזיציע צו דער
קאָמוניסטישער מערהייט, 1922 אַרױס=
געטרעטן פוֹן דער פּאַרטײ און געֹי מאָלדן אין דער פּרעטע ועגן זיין סאָלי דאַריזירן זיך מיט די פּרינציפּן פון קאָמ? אינטערן, אָבּער פון דאַן אָן ניט גע=
נומען קיין אָנטײל אין פּאַרטײבפּאַל. טישן לעבּן. זינְט 1914, אַרבּעטנדיק אין.
כאַרקאָוו אַלס אינזשעניער אין פאַר" שיידענע אונטערגעמונגען פון זהעכסטן
װירטשאַפּטלעכן ראט" און אין ראט" גופא, איז ער געווען אַן אַקטיווער מיטגליד פון אוקראַינישן-הױיפּטקאָמיטעט פון אָרט און-- מיט ליב און זייל איבּערגעגעבּן דער אַגראַריזאַציע און אינדוסטריאַליזאַציע פון די יידישע פאָלקסמאַסן -- איינער פון די - הױפּט:טוער פון חגעזערד" אין אוקראַינע, - מיטגליד פון איר צענטראַלער פאַר? װאַלטונג. האָט פאַרעפנטלעכט איבּער 0 געזעלשאַפּטלעכע אַרטיקלען אין די כאַרקאָװער צייטונגען, דערהױפּט אין זשטערן", אויך אין קיונגער גװאַרדיע?, ;אידישן פּוער", א"פ בּ. ליומין,. ל. פּאַק, אין אַ ריי פּאָפּולער-װיסנשאַפטלעכע און געזעלשאַפטלעכע אַרטיקלען אין זשור: נאַל חדי רויטע וועלט", געשריבּן װעגן יידישער אַגראַריזאַציע און אינדוסטריאַלי: זאַציע, װעגן אַלגעמײן:װירטשאַפטלעכע פּראָבּלעמען פון דער ראַטנמאַכט, װײ װיסנשאַפּטלעכע אָרגאַניזירונג פון אַר: בּעטסקראַפט, עלעקטראָפיקאַציע, אויך ליטעראַרישע אַרטיקלען אַלס פלייסיקער לעזער און בּאַגײסטערטער פאַרערער פון דער יידישער ליטעראַטור. אין בּוכפאָרם אַרױסגעגעבּן: זיידישער טעכנישער װער: טערבּוך / הילפסבּוך פּאַר די ידישע פּראָפטעכנישע שולן" (פ"ג פון פאָלקאָמ? בּילד, כאַרקאָוו 1922, זי 15); חדי מעטרישע
סיסטעם פון װאָג און מאָס" (פ"ג חקניהאָ? . ! ספּילקאַז, כאַרקאָו, 1925); שנויטיקע יעדיעס וועגן אידישער ערדאײינאָרדענונג"
(פ"ג געזערד", כאַרקאַװ 6); זיין אין יידיש אָנגעשריבּענע בּראַשור די װזיײיךד'2 שע ערדאײינאָרדענונג אין ראַטנפאַרבּאַנדי
|איז אַרױס אין רוסישער איבּערזי (פאַר=
שפּרײיט געװאָרן אין טויזנטער עקז) און אין דייטשער. האָט איבּערגעזעצט
יאויף יידיש עטלעכע לערנבּיכער פון
פיזיק, מעכאַניק, טעכנאָלאָגיע, אַרױס. געגעבּן פון מלוכה:פ"ג פון אוקראַינעי . האָט אויך אָפּגעדרוקט אַ ריי װיסנשאַפט=
89 | פינקעל --- פינקעלשטיין | 90
לעכע אַרטיקלען אויף רוסיש און אוקראַל: ניש. -- צו זיין אָנדענק האָט די פאַר: װאַלטונג פון חגעזערד" בּאַשלאָסן אויס? עובּויען אויף זיין נאָמען אַ שול אין קרי -װאָראָגער ראַיאָן,
ש. שבייפאַל, אין כאַרקאָװער ,שטערן"; א. בּי, אִין {שטערן* 3/1/111 11927 אל, פינקעל, הקדמה | צו דער 2טער *וױסגאַבּע פון פ'ס 368- קמם 6ס7ץ26 (כאַרקאָװ, 1927),
פינקעלשמיין ל. -- מחבּר פון דעם אהעכסט אינטערעסאַנטן ראַמאַן" א"ט | אדי. צוזאַמענגעקאָמענע פאַמיליען אָדער
די אינדיאַנישע בּאַנדיטען' אין 2 ט', פון וועלכן דער צווייטער איז אויך אַרױס.
א"ט זפון לאַנדאָן קיין אינדיען" (װאַר: שע, תרמ"ה, שפּעטער אײניקע מאָל איבּערגעדרוקט פון דעם װינקל-פאַרלץ- גער ל. מאָרגענשטערן). דער ?ראָמאַן" איז אַ מוסטער פון דער אומבּאַהאָלפנסטער עם?הארצישסטער שונדליטעראַטור, -- פינקעלשמיין ל, (אַרום 1874 -- . ) אַדאָפּטירטער נאָמען פון לײבּ מלאָטעק,. געג' אין זעמבּראָװע, לאָמושער געגנט, אַלס זון פון אַ סוחר, פרי געבּליבּן אַ יתום, פריער פון דעם פּאָטער און צו 13 יאָר פון דער מוטער, האָט ער געמוזט לאָזן דעם הדר און אין צוערשט געװגרן אַ קצב-יונג, דער? נאָך אַ זינגער בּיי אַ חון און צולעצט אַ = שניידער, אַרומגעװאַנדערט איבּער שטעט און שטעטלעך, צו 18 יאָר אָנגעקומען קיין װאַרשע, וואו זיך אָנגעהױיבּן צו בּאַ: קענען מיט יידישער ליטעראַטור און אויך זיך געלערנט שרייבּן יידיש, וייל אין חדר האָט מען אַפילו דעם אלף-בית שרײיבּן ניט געלערנט. צו 20 יאָר אויס:
7 א
געװאַנדערט קיין לאָנדאָן, וואו אגב אָנ גענומען דעם נאָמען פי, אַרײן אין דעף
אַנאַרכיסטישער בּאַוועגונג, דאַן אַװועק קיין + -
נ"י, אָנגעהױבּן צו שרייבּן לידער, פון וועלכע אייניקע זיינען געווען געדרוקט אין לאַנדאָנער פאַרבײטער פריינד", אָבּער בּאָװשאָװער האָט אים געראָטן בּעסער פּרוּוון שרייבּן פּראָזע, און ער האָט אַ געוויסע צייט געשריבּן אין װאַרבּייטער פריינד" א" פון א, פרומקין קאָ'עספּאָג. דענצן און נאָטיצן פון אַמעריקאַנער לעבּן, איינער פון די אַקטיווסטע טוער פון דער גרופע ,דער נייער דור", האָט פ' מיט? געהאָלפן צו בּאַנײען די חפרייע אַרבּײ2 טעה שטימע" 1899, זיך אָפּגעגעבן מיט זעלבּסטבּילדונג, זייער פיל געלייענט איבּער סאָציאָלאָגיע און פילאָסאָפיע און . 3 אָנגעהויבְּן אויפצוטרעטן אין דער זפ, אַ. ששח מיט פּאַלעמישע אַרטיקלען, װי װעגן דער פּראָפּאַגאַנדע פון טאַט, װאַטעיִזם און רעליגיאָן אין וויסנשאַפט", װאַלטױויַזם און עגאָיִזם" (קעגן ד"ר מיכל קאָהן), װאַנאַרכיזם און נאַציאָנאַליום? (קעגן ד"ר ה, זאָלאַטאַראָו), שאַנאַרכיזם און סאָציאַל:דעמאָקראַטיזם" (קעגן פרענקײ
ראָזענבּלאַט) א"אַ. טעאָרעטישע אָפּהאַנד
לונגען, זיך דערביי אויסגעצייכנט מיט דער פּאָפּולערער פאָרם; פאַרעפנטלעכט אין דער הפ. א. ש,ז אויך אַ מאַסע אַרטיק2 לען איבּער פאַרשיידענע סאַציאַלע פראָגן, פּעליעטאַנען--אויך א"פ בּן:יוסף, לייפּטשע שװאַטקאָװעס. 1905 געװאָרן געשעפטס: פירער פון דער חפ, אַ. ש,?, 1911 ארי בּער אין /דער נײער פּאָסט" -- דעם
וועכנטלעכן אַרגאַן פֿון דער גרעסטער
יידישער יוניאָן פון די קלאָוקמאַכעױ -- א"ר פון צביון, וא נאָך פויער גע2 שריבּן אַ סך אֵױטיקלען איבּער טרײד? יוניאָניזם, 1918, ווען די גע פּאָסט" איז אָפּגעשטעלט געװאָרן און אויף איר
1 - - פינקעלשטיין ' יי 92
אָרט האָט אָנגעהױבּן אַרױסצוגײן דאָס װאָכנבּלאַט ,די גערעכטיגקייט" אַלס אָר:
גאַן פון דער צעטראַלער קערפּערשאַפט
פון אַלע יניאָנס פון דאַמענשנײדערײ (;אינטערניישאָנאַל ליידיס גאַרמענט וואָיר? קערס יוניאָן') א"ר פון ש. יאַנאָװסק. איז פ, אַנגעשטעלט געװאָרן אַלס מיט? ר עדאַקטאָר, גלייכצייטיק אין ער, 1920-- 2, געווען אויך מיטגליד פון דער רע: דאַקציאָנעלער קאָלעגיע און מיטאַרבּעטער פון דער חִפ, אַ. ש.", האָט פון צייט צו צייט זיך אויך בּאַטײליקט אין אַנדערע צייטשריפטן, װי עקיבּעצער", אקונדס" -- אויך א"פּ עוזר:דלים, ד"ר זאַױעמבּע, ספּאַרטאַקוס א"אַ, געשריבּן פּעליעטאָנען אין דער זונטאָג:אױסגאַבּע פון װפאָר2 ווערטס", נאָך דער רעױגנאַציע פון ש. יאַנאָווסקי אַלס רעדאַקטאָר פון חדער גערעכטיגקייט" (1926) איז פי בּאַשטימט געװאָרן אויף זיין אָרט און אויפגעטרעטן אין דער צייטשריפט א"פ סטעף-רעדאַק= טאָר. בּשעת דעם לעצטנס צעפלאַקערטן קאַמפּ אין דער יידישער אַרבּעטער?באַ: וועגונג האָט ער פאַרלאָוט דעם דאָזיקן פּאָסטן און איז אַרײנגעטרעטן אין װדעם טאָג" אַלס נײס:רעדאַקטאָר פון דער אַרבּעטער? און יוניאָן:אָפּטײלונג, פינקעלשטיין לעאָ (1895 --
) געבּ' אין ראָדעם אין אַ סוחריש? לומדישער משפּחה. דערצויגן געװאָרן אונטער דער השפּעה פון דער מוטער, אַ בּאַגאַבּטער פרוי מיט הויכער בּילדונג, געלערנט אין די שולן פון ראָדעם,
קעלץ און קראָקע, 1917 אַרין אין יאַ=
געלאָנער אוניווערסיטעט, ואו 4 יאָר שטודירט עקזאַקטע פילאָסאָפיע און פּאַ: לאָניסטיק. ליטעראַרישע טעטיקייט אָנ געהױיבּן 1916 מיט צוויי דראַמען אין פּױיליש א"ט זגעבּראָכענע פליגל" און
געװויסן", אויפגעפירט אין קעלץ דורך |
|אַרטיקלען
| פּוילישע אַרטיסטן און רעצענזירט דורך ידער אָרטיקער פּױל;שער פּרעסע, אויף
יידיש דעבּיוטירט מיט אַן אַרטיקל ועגן דעם דעמאָלט פאַרשטאַרבּענעם ויל: העלם פעלדמאַן אין /מאָמענט" 9, שפֿעטער פאַרעפנטלעכט אין פאָלקיסטישן אָרגאַן װדאָס פּאָלק" אַ סעריע א'ט סימבּאָל און אַלעגאָריע אין דער ידישער ליטע: ראַטור" (1922), אַ ציקל אַרטיקלען איבּער דער פילאָסאָפּיע פון פֿאָל. קיזם א"ט פאונזערע װעגן" (1925), װי
אויך ליטעראַריש-קריטישע (איבּער פּרץ,.
בּערגעלסאָן א"א) און פּובּליציסטישע אַרטיקלען. 1923 -- 25 געשריבּן אויף פאַרשיידענע ליטעראַרישע טעמעס אין פּויליש:יידישן טאָגבּלאַט 012601464 292או, זינט דאַן אַ מיטאַרבּעטער פון די חלי: טעראַרישע בּלעטער', ואו פאַרעפנט: לעכט זייער פיל אַרטיקלען איבּער דער אײראָפּעיִשער און פּױלישער ליטערא: טור, איבּער יידישע שריפטשטעלער, װי: אשפּענגלער און דאָס יידגטום", חמאַניע, מיסטיק און ליטעראַטור", זפּראָ: בּלעמען פון דער מאָדערנער פּולישער דיכטונג", שוועגן קריטיק און קריטיקער", זאויף דער גרעניץ פון אַלט און ניי", סטעפאַן זשעראָמסקי, װאַצלאַוו בּערענט, סטי װיספּיאַנסקי, יוזעף ויטלין, װלי ריימאָנט, ווילהעלם פעלדמאַן, יאַן קאַס. פּראָװיטש, יוליוס סלאָװאַצקי, משה העס, הייגריך היינע. זיין רעצענזיע וועגן דעם ראָמאַן פון שמעון האָראָנטשיקס יזומפּ" האָט בּשעתּה געבּראַכט צו אַ ליטעראַ: רישן סקאַנדאַל. פון זיינע גרעסערע אַר:
3 / | פינקעלשטיין י יי 4
בּעטן איז צו פאַרצייכענען: חצװישן די שורות פון ה. לייוויקס גולם" (װאַרשע, 5) און װאויף די וועגן פון יידישן רעאליזם" (אין זװאַרשעװער שריפּטן?, 7). טרעט אויף אַלס לעקטאָר איבּער ליטעראַריש=פילאָסאַפישע טעמען, לעק? טאָר איבּער פּוילישער ליטעראַטור אין
די יידישע פאַלקסאוניווערסיטעטן אין
װאַ שע (בּיי דער חקולטור:ליגע", װפאָלקט? בילדונגס:ליגע"); טעטיק אין דער פאָלקס5 |פּאַרטײ, דורך וועלכער אַריין אַלס פּרנס כון דער װאַרשעװער קהילה, ואו ער פירט אָן אַ גרויסן קאַמפּ פאַר דער יידישער שול און קולטור; נאָך דער שפּאַלטונג אין דער פּאַרטײ אַריבּער צו דער דעמאַקראַטישפאָלקיסטישער (זע צ. שאַבּאַד), מיטאַרבּעטער פון איר אָר: גאַן אדער פרייער געדאַנק".. פינקעלשמיין עוזר (1863 --
|) געבּ, אין קאָװונע. ווען ער איז אַלט געװאָרן 4 יאָר, איז זיין פאָטער איינגעלאַדן געװאָרן פאַר אַ רב קײן אָרענבּורג, דאָרט געקומען אונטער דער השפּעה פון דער השכּלה און כּדי צו קענען אָפּגעבּן זיין זון אין גיפּנאַויע, זיך אָפּגעזאָגט פון רבּנות און געװאָרן אַ ליװעראַנט. געענדיקט די פאָלקסשול, צו 16 יאָר אַלס שילער פון 5טן קלאַס גימנאַזיע צוליב מגיעות אין ואוינרעכט אַריבּערגעפאָרן מיט די עלטערן צוריק קיין קאָװונע, געענדיקט גימנאַזיע, דער:
נאָך דעם יורידישן פאַקולטעט, זינט 1888 -
פּראַקטיצירט אין קאָװונע אַלס אַדװאָקאַט, דעם טיטל חגעשואוירענער" בּאַקומען ערשט אין דעם פּעריאָד פון דער פאַר?
לוירנקייט פון דער פאַרישער מאַכט
גאָכן 1905טן יאָר, זיין געזעלשאַפטלעכע טעטיקייט האָט פ' אָנגעהױבּן נאָך אַלס סטודענט, געשטאַנען נאָענט צוֹ די רעװאָלוציאָנערע אָרגאַניזאַציעס,, בּפרט
ניט מיט די פּוױילישע פּריצים,
צום +בּונד", מיטגעהאָלפן אין פאַר? שפּרײטן אומלעגאַלע ליטעראַטור, פאַר: פּאַסט פּראָקלאַמאַציעס, געהאַט אויסצן? שטיין רעוויזיעס פון זשאַנדאַרמען, 1905 -
אַרױסגעשיקט געװאָרן פון קאָװנע, געֹ*
נומען דעם טעטיקסטן אָנטײל אין די װאַל:קאַמפּאַניעס צו אַלע פיר גאָסוֹדאַ: רישע דומעס און שטייענדיק פּאָליטיש נאָענט צו די פּראָגרעסיוע ליטװישע קרייזן און זייער אָרגאַן 210108 5ג/ח1ש, געווען איינער פון די, װאָס זיינּען בּאַ שטאַנען, אַז אין די דאָזיקע אַלע וואַל:
קאַמפּאַניעס זאָלן די יידן גיין האַנט בי
האַנט מיט דעם ליטװישן כּויערטום און בּשעת דער מלחמה געלעבּט אַלס הײמלאָזער
אין מאָסקװע, נאָך דער רעװאָלוציע. | אויסגעװויילט געװאָרן אויף אַ גרויסער
פאַרואַמלונג פון ליטװוישע ידן אין פּט"ב אין דעם ציטװייליקן קאָמיטעט צו רעגירן ליטע -- דער אַ"ג זפּט"בּיער טאַריבּע", קיין ליטע צוריקגעקומען איי= נער פון די ערשטע -- אין יוני 1918,
אָבּער ניט קוקנדיק דערויף, װאָס די
מאָסקװער און פּט"בּ ער ליטווינער האָבּן פון אים גענומען א װאָרט תּיכֹּף אַרײג? צוטרעטן אין דער װטאַריבּע?, װעלכע איז דעמאָלט שוין אָרגאַניזירט געװאָרן אין ווילגע, איז ער אין דער טאַױבּע ניט אַרײן און אָנגעהױבּן צוֹ אַגיטירן פאַר איבּערוויילן זי, נאָכדעם װי זי האָט אָנגענומען אַבּאַשלוס (דעם 11טן יי 8) איסצוקלייבּן אַ ליטװוישן קיגיג -- דעם דייטשן פירשטל אוראַך א"ג מיב: דאָװוג 11 די דאָזיקע שטעלונג פ'ס, װי אויך פון די ליטװישע פּראָגרעסיסטן האָבּן געבּראָפן די ווילנער ציוניסטישע און אָרטאָדאָקסישע כּלל:טוער שמשון ראָזענבױים, ד"ר יעקב װיגאָדסקי און ראַכמילעװיטש, וועלכע זיינען אין דעי
5 | = פינקעלשטיין -- פינקענשטיין | 6
צעמבּער 1918 אַרײין אין דער טאַרִיבֶּע | = און אָנגענומען מיניסטאָרישע פּאָרטפּעלן, אין װילנע האָט פ' גענומען אױך אַן אָנטײל אין דער יידישער דעמאָקרּאַטּי?
שער פּאַרטײ, בּיז ער האָט אין אַװגוסט. זיך צוריקגעקערט קיין קאָוֹנע,.
119 וואו ער שפּילט די גאַנצע צייט אַן אָנ פירנדיקע ראָלע אין דעם יידישן פֹּאֲלִי: טיש:געזעלשאַפּטלעכן לעבּן אַלס לידער פון דער פאָלקספּאַרטײ, ועלכע ער רעפּרעזענטירט די גאַנצע צײט אין
ליטווישן סיים. אַלס עלטסטער דעפּוּטאַט. האָט ער געהאַט דעם כּבוד צו עפּענען דעם סיים פון לעצטן צונויפרוף. אין
מאָליטיש?.
צוזאַמענהאַנג מיט זײן געזעלשאַפטלעכער טעטיקייט האָט פ' פון צייט צו צייט פאַרעפנטלעכט אַרטיק? לען אין פאַרשײידענע רוסישע און ליט: ווישע צייטשריפטן, צ'אַ אין א1ס0פס, 8004043, 02308818, 6002480 (א"פּ .0
קס-3) א"אַ, בּאַזונדערס אָבּער די לעצטע יאָרן אין דעם קאָװונער פאָלקיסטישן.
אָרגאַן וואו זיינע אַרטיקלען
זגייס",
זיינען דאָס רוב איבּערגעזעצט פון ר |
|סישן אָריגינאַל, הגם לעצטנס שרײבּט ער שוין אויך יידיש, אַװגוסט 1927 זיך בּאַטײליקט אין דער ציריכער קאָנפּע: רענץ פאַר די יידישע נאַציאָנאַלע רעכט און צוזאַמען מיט יוסף טשערניכאָוו, הי
ד, נאָמבּערג און ד"ר צ. שאַבּאַד פאַר=
לאָזט די קאָנפערענץ צוליבּ איר העב: רעיסטיש = אַסימילאַטאָרישער שטעלנג צו דער יידישער שפּואַך און שול,
פינקענשמיין אַפּאָלאָן = װאַלענמײן
(אַרום 1850--,.,192) געבּי אין סוּװאַלקער | געגנט. די בּיאָגראַפישע דאַטן װעגן אים זיינען זייער ניט גענּוֹי, און אַפּילו זיין נאָמען װערט פוּן דעם און יענעם אֵנֹ דעױש אָנּגעגעפן; אַזױ, למשל, זאָל ער
האָבּן געהייסן בּיי זיין פאַרנּאַמען יואל, .
און ש, מלמד רופט אים גאָר אָן מאָזּעס פינקעלשטיין; לוֹיט י. ח. כֹּהןלאַסק
איז פ' אויך אויפגעטרעטן א"ג ליטװר=
נאָוו. זיין געבּורטסאָרט זאָל זיין קאַל= װאָריע אָדער נײישטאַט:שירװינט, לוט ציטראָן--סייני אָדער אַװגוסטאָװ ; ציטראָן ווייס אויך אָנצוגעבּן, אַז זיין פאָטער, אַ ייד אַ משכּיל, האָט געהאַט אַ שטעלע אין דעם װאָטקופּ" בּיי בּאַראָן גינזבּורג, דערצויגן געװאָרן אין ווילנע בּיי זיינע קרובים, יעקב פרײד (אָדער בּײ די פרייד ענהיימס ?), אָדער אליהו קאָסאַװ? סקי, אָדער גאָר מתּתיהו שטראַשוּן, גע / לערנט אין דער ראַבּינערשול. נאָך דעם.
אַרעסט פון סאָניע בּאַרעל (לױט אן אַנדער גירסא -- צוזאַמען מיט סאָניע בּאַרעל געווען אַרעסטירט) געצוואונגען צו אַנטלױיפן קיין אױסלאַנד (אַרוֹם 3 0), - אַװעק קיין קיניגסבּערג, ואו שטודירט מעדיצין, אָבּער פון דאָרט געמוזט אַנטלופן. סוף די 70קער אאָרן האָט אים די אלמנה פון משה העס איינגעלאַדן קיין פּאַריז צו רעדאַקטירן דאָס ניט בּאַאַרבּעטע װערק פון איר מאַן קדי גענעטישע װעלטאַנשאַונג", אין פּאַריז זיך אויפגעהאַלטן אַ לענּגערע
וצייט, בּשעת מ'האָט געפונען בּיים אַנּאַר= כיסט. מענדעלסאָן (6) אַ בּאַמבּע, װאָס
איז לוט די פּאַליצײיַשע השערות גע= ווען בּאַשטימט , פאַר אַלעקטאַנדער 111, איז אויך פ' אַרעסטירט געװאָהּן און געזאָלט אַרױסגעשיקט װערן קיין רוס: לאַנד און נאָר אַדאַנק די פּראָטעסטן פון די פראַנצויזישע, ענגלישע און דייט? שע סאָציאַליסטן איז ער ניצול געװאָרן אפשר פון טויט, האָט אָפּער געפוזט פאַרלאָזן פּאַריז און איז אַװעק קײן לאַנדאָן. דאָרט האָט ער געענדיקט זיין שטודיום אַלס יוריסט, אַ געוויסע צײט זאָל ער האָבּן רעדאַקטירט אין דער
97 | יי פינקענשטיין . / | - 98
1109 די -אָפּטײלונג פאַר סלאַװישע און בּאַלקאַנישע לענדער (אָדער פּשוט גע? אַרבּעט אין דער צײטונג אַלס איבּער: זעצער ?), געװאָרן אַן אָנגעזעענער פירער. צװישן די רוסישע לוציאָנערן אין לאָנדאָן,. די פּאַגראָמען פון די 80קער יאָרן אין צואַמענהאַנג מיט דעם פּרוּוו פון געוויסע סאָציאַליסטן: -רעװאָלוציאָנערן, װוי אויך דעם אַנאַרכיסט פּעטער קראָפּאָטקין (?) צו בּאַרעכטיקן
די עקסצעסן פון די רוסישע פּרערים
קעגן יידן, האָבּן געמאכט פץ פאַר אַ נאַציאָנאַליסט; ער האָט איבּערגעזעצט ל, פּינסקערס פאַװטאָעמאַנציפּאַציע? אויף ענגליש און געװאָרן אַ טעטיקער חובב: ציון { ביסלעכװוייז זיך דערווייטערט פון דער ראַדיקאַלער סביבה און זיך אַרײ1; געלאָזט אין דער געשעפטס:וועלט, אָבּער צוליב זיין טבע צו העלפן אַנדערע זיך פאַרפּלאָנטערט און פאַרמשפּט געװאָרן צו תּפיסת (לויט י ה. כּהן-לאַסק איז עס געווען אַ מעשה מיט פאַלש געלט, װאָס אַ גוטער בּרודער האָט בּיי אים
איבּערגעלאָזט, און ער איז בּעסער געגאַני -
גען זיצן, אַבּי ניט אַרױסצוגעבּן דעם אמת שולדיקן, אֲרום 1901 אויסגע? וויילט אַלס סעקרעטאַר פון דער ציוני; הסטישער פּעדעראַציע אין ענגלאַנד, אוג: טער דער אָנפירונג. פון קאָלאָנעל גאָלך; סמיט געזוכט צו שטײן נאָענט צו די יידיש?ריידנדיקע מאַסן, געהאַלטן לעק: ציעס אין יידיש איבּער יידישער געֹ: שיכטע אין פּױילן א"א, אַרױסגעגעבּן דעם אָפּיציעלן אָרגאַן חדי ציוניסטישע קאָ: רעספּאַנדענץ" אין יידיש, וואו עױ האָט - אויך געשריבּן אַרטיקלען אויף יידישׂע היסטאָרישע טעמעס. אין זיינע רעדעס זיך אויסגעצייכוט אַלס דערציילער פון יידישע געפעפערטע וויצן און אַנעקדאָטן, אינטערעסאַנטע עפּיזאָדן אויס די 70קער לעקסיקאָן פ. 111
רעוואַי :
און 80קער יאָרן, אַ געוויסע צייט זאָל ער זיך האָבּן מפרנס געװען דערמיט, װאָס ער פלעגט רעדאַקטירן געאָגראַפּישע לערנבּיכער פאַר ענגלישע פאַרלעגער און שרייבּן אַרטיקלען איבּער געאָגראַ? פישע פראַגן. בּיי דער גרינדונג פון
- דער יט"אַ איז ער אַרײנגעטרעטן אין /איר צוזאַמען ,מיט זאַנגװילן און בּאַ5
שטימט געװאָרן אַלס סעקרעטאַר, אָבּער צוליבּ די אייגנשאַפטן פון זיין פּערזענ" לעכקייט זיך זאַראָפּגערוקט" פון דער שטעלע און איז געװאָרן אַ פשוטער / בּאַאַמטער, דערהױיפּט אַן איבּערזעצער אין קאָמיטעט און אויף די קאָנפערענצן, און אָט די פונקציעס האָט ער אויסגע: פירט אין משך פון 9 יאָר בּיז דעם אױסבּראָך פון דער וועלט-מלחמה, וען זאַנגװיל האָט אַנטואַגט אַלע אָנגע? שטעלטע און געשלאָסן דאָס בּיוראָ פון דער יט'אָ. פאַר זיין װויסן און פיינעם כאַראַקטער הויך געשעצט פון אַלע פירער פון דער יט'אָ בּראש מיט זאַנג; ווילן, בּיי װועמען ער איז געווען אַ איג: טימער װפּאָליטישער פרייגד", האָט ער צוליבּ זיין עניוות, גוטסקייט, ניט גענוג שטאַרקן ווילן זיך פאַרצומט דעם װעג / צו אַ וויכטיקן פֿאַראַ:טװאָרטלעכן פּאָסטן, וועלכער פלעגט אָנקומען צו מענטשן. אַ סך נידעריקערע פאַר אים אין אַלע אופנים, אַמענטש פון אומגעהייערן, ממש ענציקלאָפּעדישן וויסן אין ליטעראַטור, פילאָסאָפיע, פילאָלאָגיע, געשיכטע און.
אַפּילו אין עקזאַקטע װיסנשאַפטן, האָט
ער אויך פאַרשטאַנען אָן אַ שיעור שפּראַכן, וי גריכיש, ליטיין, העבּרעיִש, אַראַבּיש, רוסיש, פּױליש, טשעכיש, בּולגאַריש, סערבּיש, נאָרװעגיש, דעניש, שוועדיש,
דייטש, ענגליש, האָלענדיש, פראַנצויזיש,
איטאַליעניש, שפּאַניש, אָבּער די קעג: טעניש פון אַזױ פיל שפּראַכן האָבּן גץ:
)4(
| : 99 | פינקענשטיין --- פירסט -- פישבּערג. פי ' - 10 י-
| פירט דערצו, אַז ער האָט קיין איינציקע
פון זי ניט געקענט גרינדלעך, אַפילו. ניט די ענגלישע, וועלכע ער האָט שין בּאַהערשט בּעסער פאַר אַלע. אויך זיין .
יידיש איז געװען זײער אַ שלעכטער.
ניט קוקנדיק אויף זיינע קענטענישן אין. איז ער כֹּל ימיו געווען אַן אָרעמאַן .
בּשעת דער מלחמה געווען אָנגעשטעלט אַלס איבּערזעצער אין בּריטישן צענזור? אָפיס, געשטאָרבּן אין אָרעמקײט און איינזאַמקײט, איבּערלאָונדיק בּיי אַלע װאָס האַבּן אים געקענט דעם זכּרון פון אַ גרויסן אידעאַליסט, /אַ טרוימער פון
געטאָ, וועלכער איז פעיק געװען זיך .
מקריב צו זיין פאַר אַן אידעע, מיט אַ גוטן זעלטן וויכן כאַראַקטער. װעגן זיין ערלעכקייט דערציילט מען אין לאַנדאָן זיך אָן אַנעקדאָטן.--לעצטנס האָבּן נחום בּוכבּינדער (זע זיין .680 גטקסצסע אעגס;נטמת .04009) און פּנחס קאָן (זע | {ביכער:װועלטי, 1928, אן) אַנטדעקט נייע אַרכיװו:מאַטעריאַלן וועגן פ', פון וועלכע עס ווייזט זיך אַרױס, אַז זיין אמתער
נאָמען איז געװען יעקביאבּא פיגקעל-
| שטיין,, אַלס שילער פון*דער ראַבּינער: שׂול געגרינדעט דעם ערשטן ידישן רעװאָלוציאָנערן קרייזל. |
פּריװאַטע מיטטײילונגען פון ק, מרמר, י. ח.
כֹּהן:לאסק, ד"ר ש. יאָכעלמאן, שׂ. ל. ציטראָן+
ד"ר ש, מלמד, ,פּערזענליכע ערינערונגען װעגען י, זאַנגװיל", אין , טאָג", 1926 {; ס. י. ראפּאָפּאָרטן אין זיינע לאָנדאָנער בּריוו אין 8004048,
פירסט יוליוס 1805( -183)
געכ' אין זערקאָו, פּרײסן,. שטודירט אין -
בּערלין, בּרעסלע, האַלע, אין האַלער
אוניווערסיטעט געאַרבּעט אונטער דער
השגחה פון געזעניוס. שפּעטער בּאַשטמיט געװאָרן אַלס פּריװאַט:דאָצענט פון לייפּ; | ציגער אוניווערסיטעט פאַר כאַלדעיש,
סיריש און העבּרעיש, בּיבּלישע עקוע*
= געטיק אאַז"וו, 1864 בּאַקומען דעם טיטל פּראָפּי און אויסגעװײילט געװאָרן אַלס מיטגליד פון פילע װיסנשאַפּטלעכע גע
4
זעלשאַפטן,--פּי האָט פאַרעפנטלעכט אַ גאַם. צע ריי װערק אין דײַטש איף 'פאַר?
שיידעגע געבּיטן פון חכמתיישראל; פון.
זי איז בּאַזונדערס בּאַקאַנט זיין 3.בּענליי קע 04104 81011010642 (לייפּציג, 1863)--- אַ בּיבּליאָגראַפיש האַנטבּוך פון דער ליג טעראַטור וועגן יידן און יידנטום, װאָס אַנטהאַלט טילווייזן אויך העבּראיקאַ,
דערין -- זייער פיל װערק פון דער /עלטערער יידישער ליטעראַטור געאָרדנט
לוט די מחבּרים. ניט קוקנדיק דערויף,
װאָס דאָס ווערק, וי אויך אַ סך אַנדערע
אַרבּעטן פ'ס, איז שוין פּאַרעלטערט און זיינע. ידיעות זיינען אָפט ניט גענוי אָדער בּכלל גיט ריכטיק, האָט עס אַ גי
וויסן אינטערעס פאַר דער ידישער
פילאָלאָגיע. פ' איז בּכלל געווען אייגער
פון די ערשטע דייטשע חכמי ישראל,
װאָס האָט זיך פאַראינטערעסירט מיט. יידיש און אין זיין בֹּשעתּו בּאַרימטן זשורנאַל 0060 06 1845 בּאַדױערט / ער שטאַרק, װאָס מהאָט די יידישע
ליטעראַטור אַזױ פאַרלאָזן,
פ(, ע; 223, /א, 48 -- 469 אלעזר שול.
|. בּאָראָכאָו, פפיבּליאטייק? נומ' 282
פישבּערג (יהודה-מוידכי) מאָרים (מאַקס) 0װוט/16 1812-- ) געבּי אין קאַמעניץ-פּאָדאָלסק. געענדיקט די
מאן, , ,עמקי שפה", אין ,השלח", כּרך די, 1228 בי
שטאָטישע שול, איז ער אויפן 18טן יאָר
אַװעק קיין אַמעריקע, די ערשטע אאָרן מאַטעריעל זיך שטאַרק געפּלאָגט, גע= אַרבּעט אין די קױילנגרובּן פון פּענסילוואַ ניע, געווען אַ פּעדלער, אַ פאַרזיכערונגס? אַגענּט, אַ לערער, גלייכצייטיק אויסניצנ.. דיק יעדע פרייע מינוט צום לערנען, בּיז ער איז אַריין אין נ"ייער אוניווערסי? טעט און 1897 אים געענדיקט אַלס ד"ה מעדיצין,. בּאַשטימט פון זיין פרינד טעאָדאָר רוזוועלט אױסצופאָרשן די גע" זונט:צושטאַנדן אין אײראָפּע פאַר דעם
104
זבּיוראָ פון אימיגראַציע", בּאַזוכט 1905 אַגאַנצע ריי לענדער (דער בּאַריכט פון
זיין פאָרשונגסרייזע. איז פּאַרעפנטלעכט . -געװאָרן פון דער רעגירונג פון די פאַר? . - אײיניקטע שטאַטן), אין זיין װיס:שאַפּט: . לעכער אַרבּעט האָט ער זיך ספּעציעל. געווידמעט די אַנטראָפּאַלאָגישע פאָר? שונגען בּכלל און דער יידישער אַנטראָ? | פּאָלאָגיע בּפרט, שטודירט דעם יידישן.
טיפּ אין טוניס, אַלזשיר, מאַראָקאַ א"אַ און אַחוץ הונדערטער אַרטיקלען אין פאַרשיידענע שפּראַכן, צ"אַ אין דער 15, וועגן די יידן אין דער מעדיצין און ועגן יידישע ראַסנפראַגן--פּאַרעפנטלעכט אייניקע גרעסערע װערק, וי : 2/611415 וז 6 01 0701097ז8ו20 |2215102 186 106 58 (1905), 1618 סמ 1 -- אַ שטודיע פון ראַסע און סביבה (1910), -סענומת2 זט? -82556001614 ,(1911) 1446 661 016סססקט מס4טן 86 2016 (1912; דער אַריינפיר פון דעם בּוך איו אויך איבּערגעזעצט אויף יידיש א"ט חדי ראַסן=סימנים בא איון" -- אין די חבּלעטער פאַר אידישע דעמאָגראַפּיע, עקאָנאָמיק און סטאַטיס: טיק", 1923, 41 אויפן, גרונד פון זיינע אַנטראָפּאָמעטרישע פאָרשונגען, אַז די ידישע ואַסע אין
ניט קיין איינהייטלעכע און אַז די מזרת? .
יידן האָבּן אין זיך מער סלאַװיש בּלוט װוי יידישס, האָבּן אַרױסגערופן אַ גרויסע ּאָלעמיק, דערהױיפּט צװישן די יידישע געלערנטע, -- זינט 1911 האָט יפי זיך ספּעציעל געווידמעט דער מעדיצין (די קראַנקהײיטן פון האַרץ און לונגען) און זיין גרויס װערק װעגן לונגענקראַנק? הייטן =10406100 צזגמסמז|ט? חס 11601156 85 (3טע אױפלאַגע -- 1921) איז אין אַמעריקע אָנערקענט פאַר קלאַסיש און איז אַנגענומען אַלס אָפּיציעל לערנבּוך פאַר דער אַמעריקאַנישער און ענגלישער
פישבערג -- פֿישזאַן
זיינע אויספירונגען '
פאַרבּייגייענדיק
102
אַרמײ, פ' איז פּראָפי פון מעדיצין אין נ'ייער אוניווערסיטעט און אַרבּעט אין פאַרשײידענע שפּיטאָלן און סאַנאַטאָריומס, אַ מיטאַרבּעטער פון ;פשסשסת ?0 שסושסה 6 1004 ,212222106 מס4מס! צונומסוג א"אַ, האָט פי אין אַמעריקע זיך אויך אויסגעלערנט גוט ײַדיש און אין די ספקער -- 900טער יאָרן רעגל?
מעסיק מיטגעאַרבּעט אין זאבענד בּלאַט"
א"אַ יידישע סאָציאַליסטישע צייטשריפטן פון אַמעריקע און לאָנדאָן מיט ויסו: שאַפטלעכע אַרטיקלען, זיך אויך בַּאַטײ: ליקט אין זצוקונפט" און וצייט:גייסט", - אויך פאַרפאַסט אַ בּיכל אין ייִדיש אי בּער דער ראַסנפראַגע (?), הגם זיין בּאַ: ציונג צו יידיש איז וי פון אַן אַסימילאַטאָר. -
פן, ע, 404; יתכמי ישראל באמריקא"; ל. שטערנבּערג, אין 82ע0120 .קמ}! 1912, 1 יואל סלאָנים אין ,טאָג" פון זע/20 5 ; צזשסן מג20016110 מ1 סםשׂר פ'סםשׂר 1926; מיטטײילונגען פון ק. מרמר; אשלום עליבם בּוך"
(װעגן זיין בּאַזוֹך אין װאַרשע 1905 און זײַן
קאַרעספּאַנדענץ מיט ש"ע). - פישזאָן אברהם-אַלטער (1843 *) -- 15 1922) געב' אין בּאַרדיטשעװ אין
!אַ בּאַלעבּאַטישסוחרישער פאַמיליע, בּאַם
קומען אַ שטרענג יידישע דערציונג, אָבּער שוין פון קינד: ווייז אויף אַרױס: געוויזן אַ שטאַר: קערע נטיה צו געזאַנג און טעאַ?. טער, װי צו זי לימודים אין חדר.
אַלע טאָג פון חדר
פאַרבּיי דעם רוסישן טעאַטער, פלעגט ער זיך אָפּשטעלן אַ פאַרגאַפּטער, זיך צוהערן צו די קלאַנגען, אַדאַנק זיינעם אַ חבר בֹּא: זוכט אַפּילו אַ פּאָרשטעלונג, וועלכע האָט.
*) לױט א. קאָמפּאנעיעץ --- 1848 /
03 יי | פישוָן
אויף. אִים געמאַכט אַ גרויסן רושם. אוב
מ'זאָל גלייבּן זיינע זכרונות, האָט ער נאָך
אַלס ייִנגל געגעבּן קאָנצערטן און פאָרשטעַ*. - לונגען מיט דעם בּאַרימטן חבּראָדער זיגש
גער" ישראל גראָדנער, דעם שפּעטער. דיקן מיטגרינדער פון ײידישן טעאַטער, וועלכע האָבּן געהאַט אַ זײער גרױסן ערפּאָלג אין די פאַרשיידענע שטעט פון דרום:רוסלאַנד. לוט אַנדערע ידיעות - האָט זיין טעאַטער-קאַריערע בּאַשטימט זיין בּאַקאַנטשאַפּט מיט א. בּ, גאָטלאָ: בּערן און אברהם גאָלדפאַדענען אין זשיטאָמיר, ואוהין ער איז צו 17 יאָר אַנטלאָפן פון דער הײם פּונקט דאַן |ווען די פרומע עלטערן זיינע האָבּן זיך שוין געפרייט, װאָס ער האָט אָנגעהױבּן צו לערנען גמרא. אונטערן אינפלוס פון גאָטלאָבּערס קאָמעדיע חדער דעק?
טוך" האָט פ' אויך אָנגעהױבּן צו שרייבּן
קאָמעזיעס און דראַמען, זי האָבּן אַבּער קיין שום וערט ניט געהאַט, אַלנפאַלס איז פון זי קיין זכר ניט געבּליבּן. שפּעטער האָט ער אָנגעהױבּן צו פאַר: פאַסן בּדחנישע לידער און מיניאַטורן פאַר די ידישע פאָלקסזינגער פון די וויינקעלערס, איז אויך אַליין מיט זײ אויפגעטרעטן פאַרן עולם און איז בּאַלד פּאָפּולער געװאָרן א"ג אַלטער בדהן אייניקע פון די דאָזיקע לידער זאָל ער אויך האָבּן געדרוקט אין ליניעצקי-גאָלד?
פאַדענס זישראליק". לוט מ, עלקין זאָל
פ' האָבּן דעבּיוטירט אַלס שױישפּילער סוף די 70קער יאָרן אין שייקעוויטשעס
טעאטער אין אָדעס אין בּאָבּעיראָלן. אין.
וועלכע ער האָט געהאַט אַ גרויסן עֹר* פאָלג. נאָך דעם פאַרבּאָט פון דעם יידישן טעאַטער אין רוסלאַנד, ווען כּמעט אַלע
יידישע אַקטיאָרן זיינען זיך צעפאָרן
איבּער פּאַרשיידענע מדינות, איז פ' געבּליבּן ווייטער אַרבּעטן פאַר דעם
/ 4
יידישן טעאַטער אין רוסלאַנד, אָנװענד1. דיק דערביי אַלע מיטלען, פון אָפּנאַרך .
די צאַרישע שררות בּיו קלאָגן און בּעט= - | לען און אונטערקויפן זײ, צונויפגעקליבּױ :
די רעשטלעך פון די יידישע אַרטיסטן, . האָט ער אָרגאַניזירט אַ זיידיש:דייטשעַ. טרופּע", מיט װעלכער ער האָט זיךף / געלאָזט איבּעױן גאַנצן ידישן תּחוֹםא . סוף די 80קער יאָרן, ווען דער דאַן בּאַרימ=: -
טער אַרטיסט ספּיװאַקאָווסקי איז צוריק=:
געקוֹמען פון אַמעריקע, האָט פישאָן": זיך פאַראײניקט מיט אים, געשאַפן בּשותפות אַ טרופע און גאַסטראָלירט . מיט איר איבּער גאַנץ רוסלאַנד, טראָץ : אַלע שטערונגען און רדיפות מצד דער /
| צאַרישער אַדמיניסט: אַציע. בּיי די שווער* -
סטע בּאַדינגונגען האָט ער אַדאַנק זיין ;
ענערגיע בּאַװיזן אויפצוהאַלטן אין משף . ! פון צענדלינגער יאָרן אַ גרויסע װאַנדער? .
טרופּע, ועלכע האָט געצײלט 60--70'. פּערזאָן, בּתוכט אַזעלכע בּאַדײטנדע טאַ=.
לענטן, װי געראָסלאַװסקאַ, זאַסלאַװסקאַע :
בּראַגינסקאַ (פ'ס פרוי, אַ שװעסטער+ / קינד פון בּאַוואוסטן אָפּערנזינגער בּראַ= גין), ראַפּעל, ריבּאַלסקי א"אַ. געשפּילט: האָט מען אָפּערעטעס, מעלאָדראַמען און - - דערהויפּט דעם גאָלדפאַדען= . רעפּערטואַר, און אין אָנהײבּ יאָרהונדערט::.- ווען ס'איז פון אַמעריקע געקומען סעם.: אַדלער מיט אַ גאַנצער רײ פּיעסן פוןי. גאָרדין, ליבּין, קאָבּרין א'אַ, איז פיס'. טרופּע אַריבּעד בּיסלעכװוייז צו דעם. מיליע:רעפּערטואַר, פ' אַלײן האָט זיף ; בּאַזונדערס אויסגעצייכנט אַלס קאָמיקער. -
הגם זיינע סצענישע עפעקטן האָבּן גע . הערט צו דעם שטייגער פון דעם אַלטן.
יידישן שונד:טעאַטער. אַרום 1904 האָט:. פי בּאַזוכט פּט"בּ און מאָסקװע און נאָף / גרויסע השתּדלתן איז אים געלונגען צוֹ. פועלן, אַו די צענזור זאָל דערלױפּך
105
ישפּילן יידיש אָנשטאָט דעם פאַרנאַנטן ייידיש=דייטש, און זינט דאַן הײבּט זיך אָן אַ נייע עפּאָכע אין דער געשיכטע פון דעם יידישן טעאַטער, פאַר װעל: יכער פ' איז שוין געוען אַפּגעשטאַ? נען און צו אַלט מיטצומאכן די גײע אַנטװיקלונג, דאָך האָט ער ווייטער אָנגע= האַלטן זיין טעטיקײט אַלס טעאַטער: :דירעקטאָר. 1906 איז פי אין אָדעט אַפּ
געבּרענט געװאָרן און אין דער דאָזיקער
-שרפה איז אומגעקומען זיין גאַנצער טעאַ: -טערײאַרכיוו, אַן אוצר, װאָס ער האָט :געזאַמלט אין משך פון 25 יאָר און װאָס האָטי אַנטהאַלטן אַ בּיבּליאָטעק, אַ קאָ: לעקציע פון אַפישן, קאָסטיומען אאַז"ו.
צו יענער צײט איז ער זיך אױן צע:
גאַנגען מיט ספּיואַקאָווסקין און זיין טרופּע איז צעפאַלן. דער אַלטער פ, שיינזאַס, אױסגעמאַטערט און פאַרבּי- סערט, האָט געפּרװוט אָנהאַלטן זין טעאַטער=טעטיקײיט אין גאַליציע, אָבּער יסיאיז אים ניט געראָטן, און ער האָט זיך װידער צוריקגעקערט קיין וסלאַנד, וואו
ער האָט געפירט אַ טעאַטער בּיז דער .
גרויסער רוסישער רעװאָלוציע. 1917, איינגעזען, אַז אין רוסלאַנד איז ער שוין אינגאַנצן אױסגעשפּילט, האָט ער בּאַ; שלאָסן צו פּרוּוון מזל אין אַמעריקע, זיך אַװעקגעלאָזט אַהינצו איבּער סיבּיר, אָבּער קאָלטשאַקס רעגירונג האָט אים
מיט זיינע קינדער פאַרטריבּן קיין שאַנ:
כאַי; די סביבה איז אים דאָ געװען אינגאַנצן פרעמד און ער האָט זיך אומגע= קערט קיין כאַרבּין צוזאַמען מיט זיין - -פרוי עני בּראַגינסקאַ, און דאָרט האָט
| ער שוין פאַרבּראַכט די לעצטע יאָרן פון.
זיין לעבּן, אויפגעטרעטן אין זיין זון מישע
יפס פּיעסע קרייזעלע די קאַפּיטאַנשע",
גאָך 10 מינוט פּאַרן טויט געזונגען זפלאַ:
יקער, פייערל, פלאַקער".--פאַר דעם יידישן / -
פישזאָן
אַ סך אַ גרעסערן. װערט האָבּן
106
טעאַטער אין רוסלאַנד, בּפרט אין די
- יאָרצענדלינגער פון זיין רעכטלאָזיקײט,
האָט פי גאָר גרויסע פֿאַרדינסטן, ער איז ניט נאָר געװען איינער פון די פּיאָניערן פון דעם ידישן פאָלקס-טעאַטער, נאָר
האָט אויך בּאַװיזן אים װי עס אי אויס?.
צוהיטן פון די צאַרישע גזרות אין משך פון גאַנצע 30 יאָר. -- פון זיינע בּדחנישע -לידער זיינען פאַרעפנטלעכט געװאָרן / אייניקע זאַמלונגען, װי: חדער גײעה / זינגער" -- 10 לידער (װאַרשע, 1884, זי 4 טע אױסגאַבּע -- בּאַרדיטשעװ, 1888} - 4טע--ווילנע, 1897); אדער נייער משוגע: נער / זאַמלונג יודישע פאָלקס לידער" (וואַרשע, 1885, זי 24); אנייע צװאַנציג יודישע פּאָלקס:לידער / פערפּאַסט מיט די האַרמאָניע פּאָן מוזיק:בּעגלייטונג | טעקסט מיט געזאַנג פאָן אַללבּעקאַנטען אַרטיסטען א. פישזאָן" (װאַרשע, 1903, - זז 6/, מיטן בּילד פון פאַרפאַסער) פ'ס זכרונות, װאָס ער האָט פאַרעפנטלעכט יאין דעם זשורנאַל פון האָמאָ נאָואוס / (א. קוגעל) 0חס גע 162:25 א"ט. 48 0תגאס8סקמס מאסחגם און אין האָכבּערגס פאונזער לעבּען" אין אָדעס, אַ לעצטער קאַפּיטל פון די דאָזיקע זכרונות איז געװוען געדרוקט אין דעם/ כאַרבּינער װאָכנבּלאַט -004266 -- טקאסעס 1484 (איגערגעדרוקט אין שיידיש טעאַ? (טערי, 1922, שן-- ע). נאָך זיין טױט זײינען די זכרונות אויך פאַרעפנטלעכט / געװאָרן אין המשכים אין קמאָרגען זשור= נַאַלי 1924 -- 26 א"ט 500 יאָהר אידיש / טעאַטער", לײידער זיינען זיי עד:היום ניט ערשינען אין בּוכפאָרם, הגם פאַר דער געשיכטע פון דעם יידישן טעאַטער װאָלטן זי געהאַט אַ גאָר גרויסן װערט. .
בּיכערפרעסער (ש"ע), אין אדער יודישער פאָלקסײבּיבּליאָטעק'; 1 (װעגן פ'ס בּדחגישע לי=
107 ר י י ! פישזאָן -- פישמאן י | |/ 108 |
דער); מ. קיפניס, א זיידע פון אידישען טעאַ. טער", אין {הייגט", אויפ'ן פרישען קבר", אין ,מאָמענט"ן מ, עלקין,
, בּיאָגראַפישע נאָטיצן", אין
פ'ס. אויפפירונג אין לאָדן סוף 1903 פוֹן דעם פאַלסיפיקאט , שרה-שיינדל פון יעהופעץ און מנחט. מענדל פון מאַזעפּאָװוקע, א קאָמעדיע אין 4 אקטן, 8 בּילדער, מיט געזאַנג, פאַרפאַסט פון ש. ראַבּינאָי - וויטש, שלוםיעליכם, איבּערגעזעצט פון א, פישזאָן"; נעקראָלאָגן אין דער יידישע פּרעסע אָנהײבּ 1922,
פֿישמאַן זכר"ה (כ"ג אדר 1891--י"ב |
אלול 1926) געב' אין מאַרקולעשטי, בּעסאַראַבּיע, אין אַ מיוחסדיקער משפּחה
דער פֿון הרב פֿ', דעם פירער פון חמזרחי". | בּאַקומען אַ שטרענג טראַדיציאָגעלע דער? ציונג, האָט ער צן 20 יאָר צוזאַמען מיט די עלטערן אויסגעװאַנדערט קיין א"י, ואו ער האָט בּאַלד אָנגעהױבּן זיין ליטעראַ: רישע טעטיקייט מיט פאַרשײידענע אַרטיק? לען אין ירושלימער שאָגבּלאַט :החרות" א"ט אמענין לענין?. 1919 אַװעק קין אַמעריקע, פֿאַרעפנטלעכט, אוֹיך א"פ ז.
- מיימון, = ארץ:ישראלדיקע און חסידישע.
לעגענדעס אין להעבֿריי, זהדואר", קהתּורי
(אַרױס אויך אין בּוכפאָרם, 1927) און |
אויך אין יידיש -- אין דעם אָרטאָראָק: סישן אָרגאַן ;דאָס אידישע ליכט". האָט
זיך דערהױפֿט אַפּגעגעבּן מיט העבּרעי |
שער בּיבּליאָגראַפֿיע, געדרוקט אַן אַר: טיקל וועגן בּיבּליאָטעקװעזן אין ילוח אחיעבר" 11 אוין בּיאָבּיבּליאָגראַפישע אַרטיקלען וועגן בּן-אביגדור, פּרץ סמאָ: לענסקין, ראובן בּריינין א"אַ אין זהדאר",
װעין הקורא" א"אַ. שפּעטער צוריקגעפֿאָרן. געשטאָרבּן נאָך אַ לענגערער קראַנקהייט אין תּל:אביב, איבּערלאָזנדיק.
קיין א"י,
אין כתב:יד אַ ניט:פּאַרענדיקטן לעקסיקאָן | פון דֶער העבּרעישער ליטעראַטור; פון - דער גאונים:עפּאָכע בּיז היינט, וועלכער
2, 166 א, קאָמפּאניעיעץ, -
, ײדיש טעאַטער", . 2, װאַרשע, 1922, שׂ}-- /ׁ; אשלוםיעליכם? |
בּוך" (די מעשה מיט ש"ע'ס פּראָטעטט קעגן | : בּלאַט",
| קאָמיטעט אַרױסצוגעבּן פ'ס ,לכּסיקון של הסופרים
| לאָמזשער ישיבה,
| 1890 געקומען קיין
- פרידקין (זע סאַפּירשטײן), | װיערגיק אַלס רעדאַקטאָר, ש. יורסאָך
אַנטהאַלט אַלץ, װאָס איז געשריבּן גצט - װאָרן אין העבּרעיש וועגן העבּרעישע:
און יידישע שויפטשטעלער,
ש, ערנסט, עצו דער יאָרצײט פון א גרויסען / אידישען װיסענשאַפטסמאן", אין , יידישען טאַגֿעי 1א/10 1927! ,קול קורא" -- פון דעם"
והספרות העברית", תליאביב 1927 (מיט א פרשימת. /
| הערכים" און אַ רשימה פון פיס פֿארעפנטלעכטע בּיבּל /
ליאָגראַפישע אַרבּעטן). אכּתובים", פון אַן/15 1926,.. פישמאַן יעקב (שװ10 1818 --
) גענ' אין ראַדױלאָװאָ, לאָמ=. .
זֹשׁער געגנט, אַלס זון פון שמואל 5, /
| בּאַקומען די ערשטע יידישע דערציוצב. - פֿון לויטער רבּנים און לומדים, אַ בּרו | | | ער צוויי יאָר גע
אין חדר, האָט
לערנט אין דער אַמעריקע, ואו
בּאַזוכט די ישיבה זעץ זיים" אין ן"פ.
און גלייכצייטיק
דורכגעמאַכט די װפּאָבּליק:סקול", שפּע=.
- טער זיך פאַרנומען אויך מיט זעלבּסט= /
בּילדוֹנג, זינט 1893 געאַרבעט אין זיידישען - טאַגעבּלאַט!, די ערשׂטע 4 יאָר אַלס.
עקספּעדיטאָר און רעפּאָרטער פון פֿאַר=
זאַמלונגען, דערנאָך אַלס מיטאַרבּעטער. - פוֹן דער רעדאַקציע, זינט 1901 אַלסו.
| שטאַט:רעדאַקטאָר. 1914 געװאָרן שטאָט= י רעדאַקטאָר פון טאָגבּלאַט די װאַרהײט", -- - זינט סוף 1916 פאַרװאַלטונגס:רעדאַקטאָר: י
פֿון דעל גרויסער קאָנטערװאַטיװער צײט+ -
- טונג װמאָרגען זשורנאַל", דער איינציקעל.- , יידישער פרימאָרגן:צײטונג אין נ"י, מיטי - דער
וועכנטלעכער אױסגאַבּע חדערי - אַמעריקאַנער", אַרױסגעגעבּן פון ישראל' . מיט פרץ .
אַלס געהילפסי*רעדאַקטאָר, י. מאַגידאָו
109
אַלס שטאָט-רעדאַקטאָר, װו. פּאָכאָצקי אַלס רעדאַקטאָר פאַר אַרבּעטער-ענינים, ד"ר מוקדוני אַלס פּובּליציסט און טעאַ::ער? קריטיקער, און מיט אַ גאַנצער ריי אינע= װײיניקסטע מיטאַרבּעטער, װי אפרים קאַפּלאַן, א. ד. אָגוז, בּ. שעלווין, יוסף מאַרגאָשעס, דוד:לייבּ מעקלער, אפרים אױיערבּאַך, יעקב קרעמען (בּר:יוסי), משה
ריבלין, ל, קוסמאַן, יעקב קירשענבּוים,
דוד דרוק, ש. צ. זעצער, יצחק שטײן |א'אַ. אין /מאָרגען זשורנאַל" פירט פי אייך די אָפּטײלונג ?פון טאָג צו טאָג" (קורצע נאָטיצלעךף אױף דער ערשטער זײיט פון דער צייטונג װעגן אַקטועלע געשעענישן) און פאַרעפנט: לעכט פון צײט צו צײט אַרטיקלען ווטגן יידישע און אַלגעמײנע, דערהויפּט אַמעריקאַניש?פּאַליטישע ענינים. נעמט אַ טעטיקן אַנטײל אין דער ציוניסטישער בּאַװעגונג אַלס מיטגליד פון דער פאַר: װאַלטונג פון דער ציוניסטישער אַָרגאַ=
ניזאַציע אין אַמעריקע און פון אַקציאָנס= קאָמיטעט, אויך טעטיק אין פאַרשיידענע |
פילאַנטראָפּישע אינסטיטוציעס. בּאַזוכט
פון צייט צו צייט אײראָפּע און א"י, |
| אַװגוסט 1927 זיך בּאַטײליקט אין דער ציריכער קאַנפערענץ (זע פינקעלשטיין
עוזר), װועגן וועלכער פאַרעפנטלעכט אַ סעריע אַרטיקלען, און אין /א ציוניס-
טישן קאָנגרעס אין בּאַזעל,
.צזשסן 200611040 תוֹ סה 0 פ'סתשו
פישמאַן פייוויש (ר' פייש), -- גע: ווען רב אין סיקסאָ, דאַן יאָרנלאַנג מגיד און משגיח אויף די בּתי:ספר אין פּרעס: בּורג, אַרױסגעגעבּן אַ ספרל אין יידיש: דייטש חוָוי העמודים" -- אַלע דינים פון פרי בּיז נאַכט (פּרעסבּורג, 1876),
פישעף לואים 290 1896-- -
) געבּי אין פילאַדעלפיע אַלס
זון פון אַ אימיגראַנט אויס שפּאָלע, דוד
שישמאן --- פישענ
10
כמעלניצקי. פיז 14 יאָר בּאַזװכט די /פּאָבּליק=סקול", גלייכצייטיק געלערנט יידישע לימודים אין תּלמוד:תּורה, שפּט: טער געענדיקט דעם ײגרעץ:קאַלעדזש" אין פילאַדעלפיע און שטודירט העב: רעיש און סעמיטאָלאַגיע אין "דראַפּסי? קאַלעדזש", פּעדאַגאָגיק -- אין פּענסילװאַ: ניע:אוניווערסיטעט, אַ געוויסע צייט געווען טעטיק אַלס לערער אין אַ זפּאָבּליק?סקול? און אין אַ יידישער שול פון דער חהיבּרו עדיוקײישאַנעל סאָסײעטי". גענומען אַן אָנטײל אין דער ציוניסטישער בּאַװעגונג, אין 1918 אַװעק אַלס לעגיאָנער קיין א"י, פון װאַנען צוריקגעקומען 1919 און גע װאָרן רעדאַקטאָר פֿון יק"בּ (זיידישע קאָרעספּאַנדענץ * בּיוראָ"), אַלס פאַר:
טרעטער פון בּיוראָ בּאַװכט 1921--22 | מערבאייראָפּע, פּוילן, פאַרבּראַכט אַ לע1- גערע צייט אין ראַטנפאַרבּאַנד, פון װואַ: נען קאָרעספּאָנדירט אויך אין דעם װטאָג"
| און דער נ"י'ער 2051 פמוחסטם. זינט 1923 קאָרעספּאַנדענט פון דעם װאָכנבּלאַט
מסגא1 סת!, שריײבּט אויך אין 186
(2מ8זטס| 10680148 דערהויפּט וועגן אל
געמיינע און יידישע ענינים, און פון דעם ידישן לעבּן אין ראַטפאַרבּאַנד,
|װעלכן ער האָט בּאַזוכט אײניקע מאָל.
זיין סעריע אַרטיקלען אין דעם זשור+ נאַל, װי אויך אין מ24260 106 /די יידישע פּראַבּלעם אין פּױלן" (אָנהײבּ
| 1927) האָט בּשעתּו אַרױסגערופן אַ גרויסע
פּאָלעמיק אין דער ידישער פּרעסע, דערהויפּט פון אַמעריקע, בּפרט צוליבּ זיין קריטיק פון דער /דזשאַינט":הילפס: אַקציע אין פּױלן, 9' האָט אַרױסגעגעבּן אַ בּוך אין ענגליש א"ט 0ז10006:12|5 0ס--
זדער אינטערנאַציאָנאַלער קאַמפּ פאַר
|נאַפט" (1926, ז"ז 256), וואו די פֿראַגע
וערט בּאַהאַנדלט פון אַנטיקאַפּיטאַ?י= סטישן שטאַנדפּונקט,
עג - == פּלאַפּאַן -- פלאַקס
פּלאַפּאַן יעקב (װט/12 1897 -- - = ==) געבּי אין גראָדזיסק, װאַרשע-
| ווער געגנט, זיין פאָטער, משה?חיים, אַ זון
פון דעם דיין אין גריצע, איז געווען אַ לערער און האָט. מיט אים געלערנט שרייבּן און לייע? נען יידיש, העבּ? רעיש, דיטש,. פּויליש אוֹן רוסיש, אַזױ אַז קיין שול האָט פי קײנמאָל. ניט בּאַזוכט, אָבּער די דערמאָנטע שפּראַכן בּאַהערשט, 1923 אויך בּאַזוכט אַ אינסטיטוט פּאַר דייטשער שפּראַך און ליטעראַטור אין בּערלין, ליטעראַרישע טעטיקייט האָט פי אָנגעהױיבּן :1922 אין קאָװונע, דעביוטירט אין
ק, זינגמאַנס זשורנאַל ,װיספּע" און אין.
,דער אידישער וועלט" -- דער ועכנט? לעכער אױסגאַבּע פון אדער אידישער
שטימע?; (צ"אַ אין דעם יבּילײי:נומער. פאַרעפנט? |
- אװיספּע", דעצעמבּער 1923, לעכט אַן אַרטיקל װעגן דער ינגער
סקולפּטאָרין שרה. גאַרשײן), האָט אַ סך |
גערייזט, אױסגעפאָרן דעם דייטשן ים, דעם שטילן אָקעאַן, געװען בּאַשעפטיקט בּיי פאַרשיידענע אַרבּעטן, וואויגט זינט 4 אין בּוענאָס:אײירעס, וואו בּאַטײליקט זיך מיט דערציילונגען און לידער אין די אָרטיקע צייטונגען און זשורנאַלן, װי אפאַר גרויס און קליין", עדי פּרעסע", עדי פּען? -- אָרגאַן פון ײידישן ליטעראַטן. פאַראיין אין אַרגענטינע, פדרום?אַמערי:
קע", ;אויפגאַנג" און צולעצט אין דעם.
רעװאָלוציאָנער מאַרקסיסטישן חוֹדש. | זשורנאַל. ,ניי:וועלט", אין וועלבן פאַר; עפנטלעכט / פּלאָנטערײ מיט אילוסטראַציעס פון ש. לאַפּידעס, אין בּוכפאָרם אַרױסגעגעבּן
| (פ"ג קולטור",
רוסיש,
אַ גרויסע דערציילונג /אין
פריינד זישע לאַנדױ אין
112
אַ זאַמלונג דערציילונגען א"ט ,אין לאַגערײ קאַװנע, 1924, זי 100), וואו ס'גייט צ"אַ. אַרײן זיין גרעסערע
ידערציילונג שטעגיי -- אויס דעם (בוך זגע=.
פאַנגענשאַפטי,
ה, בּלאָשטײין, ,געשחטגע טעג",, אין ,קולטור : און לעבּן"; ז. פייגין, אין יובּילײי-נומער ,װיספּע?; צ., אין אליט' בּלעטער", 38,
פּלאַקם חיים (ער"ח תּמוז 1883 ---
) געב' אין פּלאָצק, בְּיוֹ 34 -
יאָר געלערנט אין חדר, שפּעטער אַלס. אַװטאָדידאַקט זיך אויסגעלערנט אַ בּיסל פּױליש, דײטש; בִּיז 17 יאָר געהאָלפן די עלטערן אין זייער געשעפט-- געהאַנדלט מיט שמאַטעס, בּיינער, אַלטע
מעטאַלן, חזירהאָר, האָזנפעלכלעך וכּדומה,
דערנאָך אַ יאָר צייט געלערנט סטאָלערײ אין דער װאַרשעװער ידישער האַנט:
יווערקערשול, אַפּאָר יאָר זיך פאַרנומען מיט ערדאַרבּעט אויף אַ גוט בּיי אַ קרוב, 1904 אױסגעװאַנדערט קיין לאָנדאָן, גע?
אַרבּעט אַלס פּאַפּיראָסגמאַכער, אַלס איינזייפער אין אַ פּאַריקמאַכערײ, סוף 5 צוריקגעקומען אַהײם, אָפּגעגעבּן געװאָרן פאַר אַ זעלנער, געדינט אין
פּט"בּ אין דער מויקאַנטן= קאָמאַנדע, 1909 אַװעק קיין א"י,
וואו פאַרבּראַכט
אַ יאָר צייט, צוויקגעקומען קיין פּלאָצק, - 3 יאָר זיך בּאַשעפטיקט מײט פורמאַנערײי, שפּעטעח געהאלטן קי אויף מילך, -- די
אומגינסטיקע לעבּנסבּאַדינגונגען, די אָפּ: געריסנקייט פון אַ ליטעראַרישער סביבה
האָבּן געשטערט פץ צו אַנטװיקלען זיין ליטעראַרישע בּאַגאַבּונג אין דער פולער מאָס. ער האָט זייער װײיניק געדרוקט,
| אַ סקיצע זאין דער פינסטער" אין לאָנ=
דאָנער זמ"ה חגױינס אויף שבועות" 1905, ?אויגען" אין לאַנדאָנער װאָכנבּלאַט עדי נייע צייט", אַ פּאָר זאַכעלעך דורך זיין ;אידישען
113 : | = פלאקס -- פלאקסער --- פליגעלמאַן - 14
קעמפּפער" 1906 און פּינסקיס װאַרבּײ. טער", אַ סעריע לירער אין פּראָזע אין ווייסענבּערגס חיודישע זאַמעלבּיכער" 8--19,. װאָכנבּלאַט' א"פּ אביגדור סקאַלף, װויי?
סענבּערגס קאינזער האָפּנונג". בּאַונדערס -
אויסגעצייכנט זיינען זיינע שילדערונגען אויס דעם לעבּן פון די בּעלי:חיים, פול פיינעם צאַרטן חוש פאַר פאונזערע
פאַרװאַנדטע אין דער געטלעכקייט" (צום
טייל פאַרעפנטלעכט אין ווילנער ײטאָג"), פּלאַקסער מנחם (עןן 1898 --
) געבּי אין אָסטראָלענקאָ, לאָמ? -
זשער געגנט. אַרבּעטנדיק אַלס קאָרעקטאָר אין װאַרשע, האָט ער זיין ליטעראַרישע טעטיקייט אָנגעהױבּן מיט אַ ריי לידער
און ווייסע פערזן אין די זמ"ה חרינגען" חוואַר=
:1921 001 װכאַליאַסטרעץ" 1922, שעווער אַלמאַנאַך" 1923, שפּעטער האָט ער אַ געװויסע צײט פאַרבּראַכט אין פּאַריז, פון װאַנען געשריבּן אײניקע
בּריוו וועגן יידישע קינסטלער (מאַרץ מאַנע קאז
שװאַרץ, מאַרק שאַגאַל, אַדאָלף:אײזיק פעדער) אין זליט' בּלע? טער" 1924. צוריקגעקומען קיין װאַרשע, איז ער אַרײן אַלס מיטאַרבּעטער אין דעם 1926 געגרינדעטן טאָגבּלאַט װװאַר: שאַװער עקספּרעס" (שפּעטער רעאָרגאַ: ניזירט א"ט אונזער עקספּרעס"). האָט אויך פאַרעפנטלעכט אײניקע דערצי: לונגען, צ"אַ אאויף דער מיל" -- אין חװואַרשעװער שריפטן" 1926, איבּערגעזעצט: אאינגעבּאָרג" -- ראָמאַן פון בּערנאַרד קעלערמאַן (פ"ג ש. יאַטש?
קאָווסקי, 1924; 2טע אויפלאַגע -- פ"ג ח.
בּזשאָזאַ, 1927), זכוליאָ כורעניטאָ. מיט זיינע זיבּן תּלמידים"--ראָמאַן. פון איליאַ ערענבּורג (פ"ג זקולטור?ליגע", װאַרשע, 35, מיט אַ הקדמה פון דעם אַװטאָר צו דער יידישער אױסגאַבּע), אויך זיין
ווילגער ,טאָג", חשעדלעצער
און האָט
ראָמאַן קדאָס לעבּן און טױט פון ניקאָ: לאַי קורבּאָװ", ץבּלומען" -- פון אַנאַטאָל פראַנס (פ"ג חקולטור:ליגע"), חדאָס געזאַנג פון ליבּע און טויט" -- פון ריינער מאַריאַ רילקע (אין זליט' בּלעטער") אאַ"זוו, |פליגעלמאַן חיים-מרדכי (ט"ו אדר 3 -- ) געבּי אין דאָױף בּאָבּראָווניקי, קאָזשעניצער געגנט, פּױלן - געלערנט אין דערבּיייִקן שטעטל גלאָ: װאַטשאָוו בּיי מלמדים, אין בּית:המדרש, שטילערחייט זיך אויך אָפּגעגעבּן מיט
חקירה-ספרים, השכּלה, פּויליש און רוסיש,-
נאָך דער חתונה קיין ראָדעם אַ געוויסע
{ צײט געזעסן אױף קעסט און געלערנט, -
דאַן געװאָרן אַ װאַלד:סוחר, רויַנירט פון דער וועלט:מלחמה -- געווען אַן אַנגע? שטעלטער, אוֹיף דעה, ליסטע פון די פּ"צ אױסגעװײלט געװאָרן אין ראָדעמער שטאָטראַט, פון ייִנגלווייז אויף געשריבן
- אין העבּרעיִש, יידיש און פּויליש, האָט
ער פּאַרעפנטלעכט אַ היסטאָרישן ראָמאַן פון דער חשמונאים?עפּאָכע א"ט ;העלדעןי
(פ"ג י"א צוקער, װאַרשע, 1927, זי 413), - בּכלל זייער אומבּאַהאָלפן און שֶמְריש:בּאַ:
נאַל בּיים שילדערן די פּסיכאָלאָגיט. פון די העלדן, בּיים איבּערגעבּן די געשפּרעכן זייערע, פּרימיטיוו אין זיין נאַציאָנאַלי:
סטישן פּאַטריאַטיזם פאַר די גבורות פון
די יידן איבּער די סיריער, װייזט דאָך פי אַרױס אַ געוויסע אױסדרוקסקראַפט אין בּאַשרײיבּן געשעענישן,. װי למשל די קריגס:אַָפּעראַציעס, װאָס זיינען דורכ,
געפירט געװאָרן בּשעת דעם מַכַּבּייער? אױפּשטאַנד, אויך אין אױיסמאָלן די געאָ
גראַפישע סביבה, וואו די אַלע פּאַסירונגען האָבּן זיך אָפּגעשפּילט. . | ש, ניגער, אין טאָג" פון 1ע/?2 7
5 +- | 2 | פליישמאן --- פלעג יט | 116
פליישמאַן עוויאל { גי אדר 1875 == = ) געבּי אין פּראָבּוושנאָ, לעבן -
טשאָרטקאָו, מזרח:גאַליציע. בּאַקומען אַדסידישע דערציונג, געלערנט ש"ס און פּוסקים, פון 13 |
יאָר אָן אין ראַ: דויין, בּוקאָװוינע, וואוהין זיינע על טערן האָבּן זיך אַריבּערגעצויגן, צו 15 יאָר זיך גל= נומען צו וועלט: לעכע. לימודים
און זיך בּאַקענט /מיט דער העברעי.-
שער און דײיטשער ליטעראַטור. 1896 אױסגעװאַנדערט קיין אַמעריקע, 10 יאָר געאַרבעט אַלס שנידער. זינט 1904 געדרוקט לידער און קורצע סקיצן אין נ"ייער צייטונגען, זשורנאַלן און זמ"בּ, צ'אַ אין ,פאָרװוערטס", אויך זייער פיל
הומאָריסטישע פערזן אין חקונדס", אקיבּע= | | צער" און אין דער הומאָריסטישער אפ
|טיילונג כון קטאָג", פון וועלכער צייטונג ער איז אַ אינעװײניקסטער מיטאַרבּע? טער זינט איר גרינדונג, שרײבּט פאַר איר אויך ראָמאַנען (למשל, װאַלץ פאַר ליעבּע / ראָמאַן פון היינטיגען אידישען לעבּעןי, אין ?טאָג" 1925), געצוואונגען צו שװאַרצער צייטונגסאַרבּעט, האָט מ'
פאַרנאַכלעסיקט זיין דיכטערישן בּאַרוף,.
אָבּער בּשעת דעם אויפקומען פון די
זיונגע"? איז ער געוען איינער פון די"
צוזאָגנדיקסטע יידישע דיכטער אין אַמע: ריקע, זיך אויסצייכענענדיק מיט פרישקייט
אין טאָן, אינטימער האַרציקײט,. שפּילעװ+
דיקן הומאָר און פיינער טעכניק; זין ליד .,טריאָ" אין זמ"בּ אליטעראַטור" ||
איז אַ פּערל אין דער נײער ידישער.
פּאָעזיע.
ראובן אײזלאנד, אין זמ"ב ,שריפטען" |;
טאָר. צואַמען
ראַטור און האָט איסגעניצט
מו בֿאַסין, ,אַנטאָלאָגיע? |1; א, גלאַנץ, צו פ.-- ס ספיעריקן יובל, אין ;טאָג" מערץ 1926
פלעג עדמאָנײ (1874 -- ( געבּי אין זשענעווע. 1897 געענדיקט די בּאַרימטע 2/6װזזסאן 0016, האָט ער זיך קונהשם געווען אין דער פראַנצויזישער ליטעראַטור דורך אַ ריי דראַמען, װי אדאָס הויז פון גוטן גאָט" (וואו ער פירט אַרױס דאָס צוזאַמענלעבּן פון אַ גלח, פון אַ פּאַס*
|טאָר און פון אַ ראַבּינער בּשעת מלחמה;
אויפגעפירט אין מלחמה:צייט אין פּראַג: צויזישן קונסט:טעאַטער), הדאָס שליחות", ;די חיה", האָט בֹּאֲאַרבֶּעט פּאַר דער פראַנצויזישער בּינע שעקספּירס /מאַקבּעטײ אַלס אָפּערע (מיט מויק פוֹן ערגסט בּלאָך). אדעמאָן א"אַ, איז אויך בּאַקאַנט אָלס דיכטער, פילם:שרייבער, קאָמפּילאַ: מיט אַנדרע ספּיר, דעם ערשטן פּראַנצויזישן שריפטשטעלער, װאָס. איז אַרױס אָפן אַלס ײד און ניט אַלס - איזראַעליטײ (מיט זיין בּוך 1סטף/סטס) 8ון, 1913), אין עֶר איינער פון די הױפּט:פאַרטרעטער פון דעם יידישן נאַ= ציאָנאַליזם אין דער פראַנצויזישער ליטע= יירישע, דערהויפּט יודאַיסטישע מאָטיון אין אַ ריי פון זיינע װערק, װי די פּאָעמען {שמע ישראל", ,די װאַנט פון טרערן", ,דער תּהילים פון געגאַרטן לאַנד", {סאַמועל בּריזאַך" -- אַ פּיעסע, װאו ער פירט אַרױס אַ טִיפּ פון אַ גרויסן יידישן קאָ:
מערסאַנט אין פראַנקרייך, קדער יד פון
פּויפּסט" ---- א פּיעסע מיט שלמה מולכ אַלס הױיפּטהעלד, װדאָס נביא:קינדי -- וואו ער פאַרהערלעכט דאָס ידנטום לבבּי דעם קריסטנטום,, איאַ. ער האָט אויך אַרױסגעגעבּן אַ 1/6טן 100/0216ט2 (פּאַריז 3); וב פֿון זי עלטסטע צײטן בִּיז מיטלעלטער; ב' || -- פון מיטלעלטער בּיז היינטיקן טאָג), װאָס בּרענגט אויך
:117 יו | פלעג -- פעדעף | 118
אייניקע פראַגמענטן פון דער ליטעראַטור אויף יידיש מיט קורצע נאָטיצלעך ועגן די ציטירטע שריפטשטעלער, האָט איבּער- געזעצט מיט דער הילף פון אַ געװיסן לעאָן בּערמאַן ש"ע'ס חטוביה דער מילבי. קער" א"ט 1806 46 1'01510116, אָנװענדג, דיק פאַר דער איבּערזעצונג דעם יידיש: פּראַנצויזישן דיאַלעקט פון עלזאַס, כֹּדי כאָטש וויפיל ניט איז אָפּצושפּיגלען דעם אומאיבּערזעצלעכן יידיש פון ש"ע, די
איבּערזעצונג אָבּער האָט דערפון שטאַרק -
געליטן, בּפרט אַז פ' איז װייזט אויס, אַ שואַכער קענער פון דער ידישער שפּראַך; דאָס בּוך אין אַרױס אין דעם
פ"ג פ. ריעדער און קאָ. (פּאַריו, 1925) .
וועלכער האָט אַ ספּעציעלע אָפּטײלונג פאַר 140215006 אונטער דער אָנפירונג | פון פ' און ואו סיאין אויף ערשיגען אַנ-סקיס אטססץם 166,
א. אַלפּערן, װאָס אין געװאָרן פון טוביה דעם מילכיקן? אין אַ אאיבּערזעצונג אויף יודעאָי | פראַנצויזיש פון עלזאָס", . אין ,ליטעראַרישע בּלע. | טער", 159 1, פֿראַבֿק, אין עטאָג", סוף 1926
ל, בּלומענפעלד, ,אידישע ליטעראַטור און זשװי.
װאָמאַניע אין פראנקרייך", אין ,אידישׂע צייטונג", בּוענאָס:אײירעס, 23/81 6, יו
פערער שמאול=אַנװל (1857 -- כ"ג אדר 1915) אַדאָפּטירטער נאָמען פון ש. ז. בּאַרלאַש געבּ' אין קליװאַן, װאָלין, אַלס זון פון אַן אָרעמען חסידישן גמרא:מלמד. שוין לערנענדיק בּיים מאָ: טער אין חדר אַרוֹסגעװיזן פעיקייטן צו ! בּדחנות, וי אויך צו פֹאַו שיידענע אַנדעש רע קונצשטיק און אַלס 2גיעריק יינגל אױפֿגעטרעטן אויף חתונות. צו 20 יאָר חתונה געהאַט, טערקיש-רוסישער מלחמה צוגענומען גע? װאָרן פאַר אַ זעלנער, אָפּגעגט דאָס ווייבּ, װאָס האָט אים שוין געהאַט גע בּוֹירן אַ קינד, און אַנטלאָפֿן פון מילי? טער; מהאָט אים אַבּֿער געכאַפּט און
|ציאַנט זיך אָפּגעשטעלט אין
איז ער בּשעת דער
אַ געשמידטן אין קייטן געפירט קיין ראָװ? נע; אויפן וועג האָט דער קאָנװאַיפּאָלי: א יידישער | קרעטשמע; דער קרעטשמער האָט דער: קענט זאַנװלען און, אָנשיכּורגדיק דעם. פּאָליציאַנט, בּאַפרײט אים פון די קייטן, און ער איז אַנטלאָפן קיין בּראָד, דאַן געקומען קיין סאַסאָו, װאו ער האָט אָפּגעלעבּט אַלע זיינע יאָרן, אין סאַסאָװו האָט ער אויס מורא פאַר דער רוסישער. מאַכט אָנגענומען דעם נאָמען פ, חתונת געהאַט מיט אַ טאָכטער פון אַלטער קלעז: מעֵר, װעלכער האָט געשטאַמט פון די בּראָדער און איז אינגיכן בּאַרִימְט גע װאָרן אַלס בּדחן, אַזוֹי אַז זיינע נסיעות אוֹיף פאַרשיידענע שמחות האָבּן געָ= גרײכט אַזש קיין אונגאָרן, דאָך האָט
- ער שטענדיק געלעבּט אין גרויס דחקות,
ער איז אויך געווען אַ בּאַנאַבּטער מאָלער און שניצער, געמאָלט {מזרחס" פאַר
שולן,. בּאַזונדערס זיך אויסגעצייכנט אַלס / |פּידלשפּילער, אָבּער דערפון ניט געמאַכט
קיין פּרנסה, מיט מוזיק זיך בּאַשעפטיקט, וי ער פלעגט זאָגן, בּלויז פאַר זיינעט: וועגן; ער פלעגט שפּילן זיינע אייגענע קאָמפּאָזיציעס, האָט אַלײן געשריבּן נאָטן
און געהאַט אַ זעלטן געהער; זיין שפּילן,
דערציילט מען, איז געווען אַזױ האַרציק, אַז מ'פלעגט צעגאָסן װערן פּאַר געװײן. הערנדיק אים. אויף רבּנישע חתונות פלעגט ער אָפּשרײבן אֵ"ג אקוויטלעך", אָנגעהױבּן מיטן נאָמען נון דעם רבּין און געענדיקט אויף זיין אייגענעם נאָמען זיינוול. אין שטעטל פלעגט ער צוזאַמען מיט ים=הציוני (זע מרגליות) העלפן דורכ= פאָרנדיקע טרופּעס, װאָס פלעגן אוים: שלאָגן זייער בּינע אין שטעטלשן מאַרק, זיינע לידער, צו וועלכע ער האָט צוגעם
פּאַסט אייגענע ניגונים, פלעגן דערהויפּט
געזונגען וערן אין די געגנטן פון טאַר=
9 - | | { פעדער -- פעדערבּוש | 126
נאָפאָל,. יריישע און לעמבּערג, זי האָבן זיך אויסגעצייכנט מיט זײער לירישן טאָן; אַ סך פון זי טראָגן אױך אַן
אַװטאַבּיאָגראַפישן כאַראַקטער, פּאַרעפנט-
לעכט האָט ער אײניקע זאַמלונגען, צ"אַ איינע א"ט חשירה חדשה" (12 לידער,
לעמבּערג 1891; אונטער דעם אייגענעם טיטל איז אויך אַרױס אַ זאַמלונג פון
זיינע 3 לידער, װאַרשע 1894). ער האָט אויך געשריבּן אין העבּרעיש און אַפּילו מיטגעארבּעט אין לעמבּערגער פמחזיקי הדת" -- דעם אָרגאַן פון דער בּעלזער רבּין, הגם אַליין איז ער געווען אַ משכּיל, אַן אַפּיקורוס, אין מאַנכע פון זיינע לִי= דער אױסגעלאַכט די רבּיים, דעם גלויבּן אין גיהנום אאַז",.
זיין חבר משה פּריזאַמענט, ועלכער האָט אויך געשטאַמט פון רוסלאַנד און פּאָפּולער געווען אין גאַליציע אַלס בּדחן
| א'נ משהלע היוונערווער. פ' מיט. היוונערװער זיינען בּשעתם געװען ד" פּאָפּולערסטע בּדחנים אין גאַליציע, נאָכן.
אױסבּראָך פון דער וועלט-מלחמה האָט ער אַװעקגעשיקט זיין משפּחה קיין לעמ: ! בּערג און אַלײן פארבּליבּן אין סאַסאָו היטן דאָס הויז, פון די קלעפּ, װאָס ער
האָט באַקומען פון די קאָזאַקן, איז ער
קראַנק געװאָרן און איז אָפּגעפאָרן צו
| זיַנע צוויי טעכטער אין לעמבּערג, וואו ער האָט געלעבּט אין גרויס נױט בּיון |
טויט, זיינע ניגונים האָט ער געזונגען בּיזן לעצטן טאָג, און אויפן טױטבּעט האָט ער געשפּילט אַליד עדי ווידוי". = פּריװאַטע מיסטיילונג פון בּאָמזע, | פעדערבּוש שמעון (15/14 1890 -- ) געבּי אין נאַראָל, מזרחגאַליציע,
| זיין פּאָטער, צבי, אַ גרויסער סוחר (אַ זון.
| פון אברהם פי, װאָס איז געווען אויסגע=
! ויילט אַלס בּירגערְמייסטער אין נאַראָל-= .
בּעלזער רבּי, פאָטער אים אָפּגעגעבּן צו אַ קריסטלעכן
ער איז געשטאַ?. נען אין נאָענטער פאַרבּינדונג מיט.
אצעיריישראל",
אַ זעלטענער פאַל יענע צײיטן, בּפרט אין אַ שטאָט מיט אַ קױיסטלעכער מערהייט), האָט אים דערצויגן אין חסידישן גייסט,
| אראָפּגעבּראַכט פאַר אים קיין נאַראָל
ספּעציעלע מלמדים, בּיי וועמען ער האָט
געלערנט ש"ס און פּוסקיםג גלייכצייטיק
האָט ער אויך בּאַזונט די פּױלישע פאָלקס? שול, דערנאָך געלערנט העבּרעיִש, פּויליש. און דייטש בּיי אַ לערער אַ ציוניסט, אָבּער אונטער דער וירקונג פון דעם ר' ישכרדוב, האָט דער
לערער, װאָט ;איז ווייניקער שעדלעך פאַר יידישקייט וי אַ ציוניסּט", פון 14 יאָר אָן געלערנט אין ראַװאַרוסקאַ בּיים ראב"ד
ר' יענקעלע טעפּיך, געשריבּן פיל תּלמו?
דישע פּילפּולים, װי ס'איז געווען דעמאָלט דער מנהג בּיי די לומדים, 1909 בּאַקומען
סמיכה אויף רבּנות,, בּיים אױסבּראָך פון
דער ועלט:מלחמה אַנטלאָפן קיין ווין, וואו אין אַ פּאַר יאָר אַרום דוחכגעמאַכט . די מאַטורע:עקואַמענס, שטודירט דאַן
- פילאָסאָפיע און אָריענטאַליסטיק אין ווין,
קראָקע, לעמבּערג, 1922 בּאַקומען דעם טיטל ד"ר פאַר זיין דיסערטאַציע עדי אַנטװיקלונג פון דער װאָרהאַפטיקײט אין ליכט פון דער סאָציאָלאָגישער. עטיק" אין ווין געגרינדעט און אָנגעפירט 1918-= - 0 די רעליגיעז:נאַציאָנאַלע אָרגאַניזאַציע | וועלכע האָט שפּעטער אַנגענומען דעם ;אָמען ,צעירי מזרחי", געאַרבּעט אין דעו לייטונג פון חמזרחי", 2 אויסגעוויילט געװאָרן אַלס דעפּוטאַט צום סיים, זינט 1926 מיטגליד פון וַוֵעַד. ראשׂי פון װעלט=שמורחי", זינט 1927 פאָרזיצער פון.עמזרחי" אין מזרח:גאַליציע, אויפן 15טן קאָנגרעס אין בּאַזעל. אויס?
געוויילט אַלס מיטגליד פון ציוניסטישן (אַקציאַנסקאָמיטעט,, אויף דער ציריכער
קאָנפערענץ אױסגעװײלט אין קָאָמיטעט
21 | | פּעדערבּוש --- פּעדערמאַן -- פֿעלדמאן - ר 122
פאַר די יידישע מינדערהייטסרעכט. האָט זינט 1918 זיך פון צייט צו צֵייט בּאַ-
טײיליקט אין קראַקעװער ;המצפה", די
ץמזרחי"-אָרגאַנען אבּת=קוליי און זהמסילה" אין לעמבּערג, פון וועלכע אויך געוען מיטרעדאַקטאָר, אהצפירה", היוםש, אויך אין דער לעמבּערגער 046114 זיין אַר? בּעט עתּולדות הכֹּתב העבריי איז געווען איבּערגעזעצט אין דער װװאָך פון לעמ? בּערגער טאָגבּלאַט" 1925, נומ' 5, 6, 7 און 8, יידישע אַרטיקלען האָט ער גע2 שריבּן אין דעם װאָכנבּלאַט ;דאָס יודישע לעבּען, װאַרשע, 1925. זינט 1926 מיט? רעדאַקטאָר (צוזאַמען מיט אַ. נייפעלד
און י. גרינבּערג) פון דעם צװײװאָכג"
בּלאַט ,אונזער שטימע", װאַרשע -- צעג
טראַל-אָרגאַן פון קצעירי מזרחי" און. תהחלוץ המזרחי" אין פּױלן, און אַרױס=.
געבּער און רעדאַקטאָר (צוזאַמען מיט א. קופּפערט) װאָכנבּלאַט שיודישע בּלעטער" מיט אַ העבּרעישער אױסגאַבּע חגליונות" אין לעמבּערג, אין בּוכפאָרט פאַרעפּנטלעבֿט ;שלמות היהדות" (פ"ג אַמרכּז המוזרחי העולמי", ירושלים, תּרפ"ז),
פעדע -מאַן אליהו (אַרום 1830 -- אַרום 1900) הוט געלבּט אין ווילנע, וואו ער איז געווען איינער פון די חשובע משכּילישע בּאַלעבּאַטים און פּאָפּולער אַלס פּריװאַטער אַדװאָקאַט. גלייך נאָכן פובּליקירן דעם נייעם געזעץ פון מִילִי- טערפליכט דורך דער רעגירונג פון אַלעקסאַנדער 11 האָט ער עס איבּעגעזעצט שװאָרט אין װאָרט" און אַ שטאַרק רוסיפל: צירטן ידיש צװאַמן מיט מיכאל
יװאָלפּער א"ט חדער אוסטאַ װעגין
װאַינסקי פּאָװוינאסט (זאָלדאַטען פּפליכ: טיגקייט)" (ווילגע, דרוק הלל דװאָרזשעץ, 4, ז' 96),
זיצער פון
פון דעם מזרחיסטישן
פעדערמאן רפאל (/װ/24 1892 -- ) געבּי אין טשענסטאָכאָוו,
דורכגעמאַכט דעם קורס פון אַ מיטלשול
אַלס אַװטאָדידאַקט. בּאַשעפטיקט אֵלס האַנדלס:אָנגעשטעלטער, האָט ער אָנגע: הױיבּן זיין געזעלשאַפּטלעכע טעטיקייט אַלס חפאַראײניקטער", בּיז 1922 געווען מיטגליד פון הױיפּטקאָמיטעט פון דער פאַרטײ, דאַן אַריבּער צום זבּונד", פאָר: טשענסטאָכאָװער פּאַרטײ: קאָמיטעט, ראָטמאַן און סעקרעטאַר פון טשענסטאָכאָװער שטאַטראַט, מיטגליד
פין דער יידישער קהילה. האָט בּיי דער
נאָענטסטער מיסאַרבּעט פון אלקנה כראָ?
בּאַלאָווסקי רעדאַקטירט די אָרגאַנען
פון די פאַראײיניקטע" זאונזער װאָרט" (3 נומ', |װ/6 1919-- װ|/? 1919) און װדאָס גייע װאָרט? -- װאָכנבּלאַט (זינט װ|/26 0 נאָך פ'ס אַרױסטריט פון דער פּאַרטײ /פאַראײניקטע" אַרױס א"ר פון א. כראָבּאָלאָווסקי בּיז ע|1 1925); פון װ/20 1923 בּיו ||1 1926 מיט הפסקות). רעדאַקטירט די בּונדישע פאַרבּעטעך? צייטונג"--אַ װאָכנבּלאַט געווידמעט דעם אַרבּעטער ? און געזעלשאַפטלעכן לעבּן
| פון טשענסטאָכאָוו, זאַגלעמבּיע און געגנט,
בי דער הויפּטמיטאַרבּעטערשאַפט פון ח. ווילטשינסקי און יצחק סאַמסאָנאָװיטש; או/4 אַרױסגעגעבּן אַ אײנמאָליקע אויס: גאַבּע חדער פּראָלעטאַריער? -- אָרגאַן פון ראַט פון די פּראָפי קלאַסנפאַראײנען (יידישעח קולטור-אַמט). זיך אויך בּאַטײ: ליקט אין אַנדערע פּאַרטײיאָרגאַגען פון די פאַראײיניקטע און שפּעטער פון זבּוגד" אויך א"פ רפאל, פטס!חזא, נישט זי וויצלער. פּעלדמאַן אחרן עוט/ 1880 --
) געבּי אין פּינסק, פּאַליעסיע. - געלערנט אין דער קאַרלינער תּלמוך? תּורה און צו 16 יאָר געענדיקט די רוסיש=
ה 123
יידישע פאָלקסשול, אַ געוויסע צײט געָ=.
דינט אין מיליטער, דערנאָך זיך בּאַשעם? טיקט מיט שטונדן געבּן אין פּינסק, אויך געשריבּן אין אָרטיקן בּלעטל, 1911
אױסגעװאַנדערט קיין אַמעריקע, געאַר= . בּעט אין אַ שאַפּ, געװוען טעטיק אין אַ. יוניאָן אַלס סעקרעטאַר. פון ציט צו | צייט זיך בּאַטײליקט אין װפּאָרטשריט" ; (1915-- 18), יפרייהייט" (זינט 1923) . בּילדער און מיניאַטורן / אױס דעם לעבּן פין שאַפּ, אױיך אין. ;פ. א. ש", איונג-קוזניע" 1924, און. | צײיטןײ; די אייגענע בּאַציונג װײזט ער
מיט סקיצן,
דערהויפּט אין דער פילאַדעלפיער זיודי?
שער וועלט". 1925--26 געוען מיט=. רעדאַקטאָר. פון דעם חודשזשורנאַל פאַר - אָנפאַנגער אדער בּאַגִינעף, 1927 רע דאַקטירט מיט שלמה עדעלהײטן אַן. אָנפאַנגער-זשורנאַל וצוזאַמען". פאַרעפנט? | לעכט אַ זאַמלונג נאָװעלן א"ט פדורך טעג . און נעכטיי (פ"ג זצוזאַמען, 1927, זי 6171 ; | - פּעלדמאַן ווילהטלם (ט8/4 188 -- -
1א/25 1919) געבּי אין זבּאַראַזש, מזרח?
גאַליציע, אין אַ חסידישער משפּחה. ערשט. צו 13 יאָר זיך אויסגעלערנט דעם פּױלישן .
אַלף-בּית, האָט ער זינט 1886 אָנגעהױיבּן צו נעמען אַ נאָענטן אָנטײל אין דער לעמבּערגער אַסימילאַטאָרישער וֹאֲכנ2 שריפט 204ע0102, אַרױסטרעטנדיק פאַר אַקטיװער אַסימילאַציע אין אַ ריי אַרטיק? לען, ווי, 1012 1 51001801 ,2ז11410מזץ5ת 60 ,16080115240 ,211016101028 1064ו5105 | 0561600102/ /6ז36 ,6טץ7 א"אַ. צו יענער צייט, װען ער האָט זיך איסשליסלעך בּאַשעפטיקט מיט דער יידישער פראַגע, געהערט אויך זיין אַרבּעט -? 2280
601 (צוערשט פאַרעפנטלעכט אין דער
82װ010272), און שפּעטער צוזאַמען מיט די אַרטיקלען פון איגנאַצי זיסער און פעלד? שטיין אַרױסגעגעבּן אין בּוכפאָרם א"ט , !2609 2416 0 {1891 -- אַלס ירעזולטאַט פון דעם אינטערעס צו דער
| = פעלדמאן
און פּאַלאָניזאַטאָר{.
14
יידישער ליטעראַטור, וועלכער איז דער: ועקט געװאָרן אין דער פּוילישער געזעל: שאַפט דורך קלעמענס יונאָשאָס איבּער: זעצונג פון מענדעלע מוֹכר=ספרים און דורך דער דיסקוסיע, וועלכע האָט זיך אין צװאַמענהאַנג דערמיט געפירט אין די אַסימילאַטאָרישע אֲרגאַנען 12126104 אין װאַרשע און 2084ץ0102 אין לעמבּערג (1887). פ'ס שטעלונג צו דער ידישער שפּראַך איז פון אַן עקסטן אַסימילאַטאָר ער האַלט זי פאַר אַ א;בּאַרבּאַרישן אויספלוס פון בּאַרבּאַרישע
אַרױס צו דער יידישער ליטעראַטור, הגם
ער שטעלט ליניעצקין לעבּן דיקענסן און .
אין מענדעלעס װערק זעט ער זאַפּרעכ?
וטיקע סימבּאָליק און אַ טיפע אמתע
פּאָעזיע", פון די יידישע ליריקער שטעלט ער צום העכסטן פרוגן און זיין בּּעיר *) וועלוול זבּאַרזשער ערענקראַנץ, װעמעס לידער ער האַלט פאַר װבּריליאַנטן פון דיכטערישן התלהבות".. שפּעטער, ווען ער איז געװאָרן דער הױפּטיקריטיקער פון דער פּוילישער ליטעראַטור פון דער מאָדערנער עפּאָכע, רעדאַקטאָר פון דעם זשורנאַל גאץוץזא (קראָקע 1901--1914),
פאַרפאַסער פון זיינע מאָנומענטאַלע וערק
24 411:4זס111 3/561026508 (1902,
|6טע אױפלאָגע --- 1918--19) און 21616ם
6 זי |116206סן 811צץמז |015416ק גצעשסז102010סן (20-1914), האָס ער זיך אינגאַנצן דעױװוייסערט פון יידישע טעמעס, אַפילו אַלס בּעלעטריסט, מיט דער מאָדערנער יידישער ליטעראַטור גע: ווען בּאַקאנט בּלויז פון איבּערזעצונגען און זיך אינגאַנצן אַװעקגעגעבּן דער אַרבּעט פאַר פּוױלנטום. נאָכן אױסבּראָך פון דעף. *) זבאַראַזש געמט זיך איבּער מיט אירע אדריי װעלװעלעך";: װעװל זבּארזשער -- א בּאַוואוסטער חסידישער רבי, װעלװל זבּאַרזשער-ערענקראנץ און װעלװליווילהעלם פעלדמאן. 2
125
וועלט-מלחמה אַלס דעלעגאַט פון דער"
| ;פּוילישער מיסיע" - - אין יבּערלין גף װירקט לטובת דער אומאָפּהענגיקײט פון
פּוילן, שפּעטער אַחױסגעשיקט געװאָרן. צוריקגעקומען קיין קראָקע, אַנטטױשט.
און צעבּראַכן פון דער אומדאַנקבּאַרקײט
!פון דעם אויפגעלעבּטן פּױלן, פאַר וועלכן -ער האָט אַװעקגעגעבּן זיין גאַנץ לעבּן, אַלע זיינע כּוחות, דאָך אויפן טױטנבּעט, בּשעת גסיסה, נאָך בּאַװיזן אָנצונעמען קאַטױליציזם צו אונטערשטרייכן, וייזט אויס, זיין פולשטענדיקע צונויפגיסונג מיטן לפּוילנטום",
8, ץ; 23, /עא! די ידישע פּרעסע סוף.
1919 ד"ר יי שאצקי, אין ;טאָג"ן לעאָן פיב" קעלשטיין, אין אליט' בלעטער", 66, פעפער איפּיק (א23/1 1900 -- ) געבּ' אין שפּאָלע, קיעווער גובּ',
אַלס זון פון אַ יידישן לערער און זאָקנ:. אַרבּעטערין,. מיט זיין בּילדונג האָט זיף
-פארנומען זין פּאָטער, שלום, אַ-
! היינטוועלטיקער מענטש, וועלכער האָט געהאַט אויף אים אַגרויסע וויך: קונג און אין אים אײינגעװאָרצלט אַ - - ליבּשאַפט צום ניי. עִם. צו 12 יאָר איז פ' אַוועק אָלס זעצער אין אַ דרוקעריי. נאָך דער אָקטאָבּער? רעװאָלוציע, וועלכע האָט אויף אים גע האַס אַ אומגעהייערע השפּעה, גענומען אַן אַקטיוון אָנטײל אין דעם פרייהייטס: קאַמפּ, 1919 אַרײנגעטרעטן אין דער ק"פּ,
בּשעת דעניקין -- געבּליבּן אויף אוב" |
טערערדישער אַרבּעט, געווען אַרעס? טירט, אָפּגעזעסן 6 װאָכן, געווען אין דער רויטער אַרמײ און אויף די פראָנטן, געאַרבעט אויף פאַרשײדענע געועל:
פעלדמאַן -- פעפער
126
שאַפטלעכע און פּאַרטײיַשע פּאָסטנס, -- אָנגעהױיבּן צו שרייבּן נאָך דער אָקטאָ2 בּעררעװאָלוציע, האָט ער דעביוטירט 0, -זינט דאַן זיך בּאַטײליקט כּמעט אין אַלע יידישע אױסגאַבּן פון ראַטג? פּאַרבּאַנד, װי די קיעװער צײטונגען חנייע צייט", װפאָלקסצייטונג", װקאָמו? ניסטישע פאָןי, אָדעסער ,קאָמוניסטישן וועג", מאָסקװער װעמעס", מינסקער חוועקער" -- װאָקטיאַבּר", כאַרקאָװעף. חשטערן", אין די זשורנאַלן און אַלמאַ: נאַכן קבּאַרג:אַרױף", קיעוו, זניי=ערד", מאָסקװע, פרויטע ועלט", כאַרקאָו, חשטערן", מינסק, אאוקראַינע", קיעו,
| אין די יוגנט=אױסגאַבּן זיונגװאַלדי, .
זפּיאָנער", איונגע גװאַרדיע" אאַז"וו, אויך אין די נ'ייער עפרייהייט" און װהאַמער", װליטעראַרישע בּלעטער" א"אַ. אַלס אי: נער פון די פירער פון דער ינגער קיעווער ליטעראַטנגרופּע חווידערוואוקס" האָט ער אין דעם פ"ג פון דער דאָזיי קער גרופּע אַרױסגעגעבּן זיין ערשטע לידער:זאַמלונג א"ט אשפּענער" (קיעוו, 2, ז' 32), וואו ס'איז געקומען צום אויסדרוק די יונג צעזונגענע פרייד פון דעם נייעם דור סאָװעטישע דיכטער,
אין זיין ווייטערדיקער אַנטויקלונג האָט פ'
צוזאַמען מיט איזי כאַריקן זיך געשטעלט / בראש פון יענער גרופּע יידישע דיב טער פון ראַטנפאַרבּאַנד, װאָס האָבּן זיך געװענדט חמיטן פּנים צום שטעטלי, אַרינגעפירט אין דער יידישער פּאָעױיע
אַ נייע פאָלקסטימלעכקייט, סיוזשעטיש: וקייט, אָט די זפּראַסטקײטי,
װאָס פ' זאָגט װעגן איר אין דעם שלוס:ליד פון זיין לעצטער זאַמלונג װאַ שטיין אויף אַ שטיין?? חװאָס קאָן איך טון מיט אייך, אָ ליבּע כאָרװעס (חורבות) / פון יעדערן פאַרגעסן און פאַרלאָזט, / איך האָבּ ליב ווען װערטער זיינען בּאָרװעס / איך האָבּ
17
ליבּ, ווען וערטער זײַנען פּראָסט", מיט אָט די פּראָסטע װערטער האָט ער גע: שאַפן די פּאָעמע פון ניעם ידישן לעבּנסשטייגער, אין דער פּאַעמע זווען
שטיינער שווייגן" (,דער האַמער", 1921, .
1 שילדערט פ' זײנע איבּערלעבונגען אין געפאַנגענשאַפט בּיי דעניקינען און
גיט איבּער די שטימונגען פון יענער.
צײַט, -- פון זיינע לידער. און פּאָעמען
זיינען נאָך אַרױס אין בּוכפאָרם: אוועגן.
זיך און אַזױנע וי איך" (מלוכה?פ"ג, קיעוו, 1924, ז"ז 96); װפּראָסטע טריט" (פ"ג חקולטור:ליגע", 1925, ז"ז 64); זאַ שטיין צו אַ שטין" (פמלוכה-פ"ג, קיעוו, 1926), דער קיעווער מלוכה:פ"ג גרייַט אויך צו דעם 1 בּי פון זיינע לידער און פּאָעמען. זיין פּיעסע זקוימענקע:
| רער"--אַ בּאַארבּעטונג פון יעקב גאָרדיגס
| דראַמע װכאַסיע די יתומה" אויפן פאָן פון דעם נייעם סאָװעטישן לעבּנסשטיי: | גער-- איז מיט גרויס ערפאָלג אויפגֶע: פירט געװאָרן אין דעם יידישן מלוכה?
טעאַטער פון אוקראַינע אונטער דער רעזשי פון אפרים לױטער, איז איך געגאַנגען אין דעם קיעװוער טעאַטער.
קונסט?ווינקל" 1927, אויף אַ ריי פון זיינע לידער האָבּן געשריבּן מוזיק די - קאָמפּאָזיטאָרן מילנער, פּולװער, געל: בּאַרט, שיינין,, פּאָלאָנסקי, שטרייכער, װעפּריק און לאַנטוך. האָט אויך איבּערגץ: זעצט פון דער אוקראַינישער ליטעראַטור (צ"אַ לידער פון װאַסיל טשומאַק, פּאַװלאָ
| טיטשינע, װלאַדימיר סאָסיראַ -- אין װהאַ? .
מער" 1927, א1), סוף 1926 בּאַשטעטיקט (צוזאַמען מיט דוד האָפשטײנען) אַלס אַספּיראַנט פון דער ליטעראַטור;:סעקציע
בּיי דער יידישער קאַטעדער פון דער
אוקראַינישער אַקאַדעמיע אונטער דער אָנפירונג פון נ. אויסלענדער; אַלס איינער
פון די פירער (צוזאַמען מיט דוד האָפ?
פעפער -- פערשלייסעף. /
געבּראַכט
+ 48
שטיין, = איציק קיפּניס א"אַ) פון דער
זאַסאָציאַציע פון רעװאָלוציאָנערע יידישצ. שרײבּער אין אוקראַינע" געהאַלטן ד"
העפענונגסרעדע אויף דער חערשטער אֵל-
אוקראינישער בּאַראַטונג פון די יידישע פּראָלעטאַרישע שרייבּער", כאַרקאָוו דעם
| 21סטן דעצעמבּער 1927. זיינע אָנשווֹנ6. | גען אויף ליטעראַטור, וועלכע אמוז ווערן
און װעט װערן אַ װיכטיקער שטיין אינם קומענדיקן סאָציאַליסטישן בּנין", צ"אַ צום אויסדרוק אין זיינע ליטעראַרישע נאָטיצן חפאַרבּײגײענדיק" (צ"אַ אין ?פרייהייט" פון {ש|19 1921,
מ. ליטװאַקאָו, ,אומרו", 111 ג. אוסלענ, דער, אין אדער רויטער װעלט"; י, דאָבּרושין= אין ,נייערד", 11 א. װיעװיאָרקע, אין ,אָקטיבּר", 1; אורי פינקעל, אין מיגסקער ,שטערן"; פּרץ מאַרקיש, אין ,בּיכער:וועלט", 1922, 1111 מ. אָלגין, אין ,פרייהייט"; ד. טשארני, אדי יידישע ליטע* ראַטור אין סאָװעטירוסלאַנד", אין , פּאַריזער בּלע* טער", 76, 79 א"װ ; פ. לאפּין, אין ,אוים" קום", 1928{ אברהם רײזען, אין ,פרײהיט", נאָװעמבּער 1921. |
פעפער דור (ט|6 1892 == )4 געבּ' אין לאָדז. 1909 געקומען קיין אֲמצָי ריקע, בּאַשעפטיקט אין דער זייד:אינדו+ סטריע אין פּעטעױסאָן. זינט 1920 פאַר- עפנטלעכט לידער אין װפאָרװערטס",
|| חפ. א. שי", אשטערן", חמאָרגענשטערן",
חפעדער", שאויפקוט", זמ"בּ חשריפטװײןננט, - אַ שטענדיקער מיטאַרבּעטער פון דער פּעטערסאָנער אױסגאַבּע זזעגלען" א"אַ.
פערשלייטער עמנואל (1896-= = ) געבּי אין סטאַרעסעלע, לעבן לעמבּערג, וואו געענדיקט גימנאַזיע און שטודירט אין אוניוועסיטעט. זינט 1916 /
בּיזן סוף פון דער וועלט-מלחמה געדיגט
אין דער עסטרייכישער אַרמײ. 1921 געקומען קיין אַמעריקע, זינט דאַן פאַר= עפנטלעכט דערציילונגען אין הומאָרעס= קעס אין װמאָרגען זשורנאַל', שטאָג",
129 פערשלייסער -- פערשט -- פּראָם -- פּראַנק . | 110
זפרייהייט", חפ, א. ש.", +פאַרווערטס". מאַנכע פון זיינע דערציילונגען זיינען אויך איבּערגעדרוקט אין דער ידישער פּראָװינץפּרעסע פון פּױלן, אויך א'פּ ע. האַרטנעק, מ, שווייג, שרייבּט אויך דראַמען,
פעדשט שמשון (אַרום 1888 -- ) געבי אין עסטרייכיש:נאַװאָסע: ליץ. פון בּאַרוף אַ שניידער, פאַרפאַסער פון קופּלעטן, װאָס זײַנען גאַנץ. פּאַפּולער אין בּוקאָװינע. אַרױסגעגעבּן? אַ זאַמלונג געקליבּענע לידער" (טשערנאָװיץ, 1922).
פראָם דור (1903 --- . 0 געבּי אין פּאָניעװעזש, ליטע, בּאַקומען אַ טראַדיציאָנעלע יידישע דערציונג און געלערנט בּיי פּריװאַטע לערער, בּשעת דער מלחמה פאַרװאָגלט געװאָרן אַלס גניעריקער ייַנגל קיין סאַמאַרע, וואו בּאַזוֹכט די אָרטיקע גימנאַזיע און 1921 געענדיקט אַ סאָװעטישע אַרבּעטסשול, דאַן צוריקגעקומען קיין ליטע און, היות די ליטווישע רעגירונג האָט ניט אָנער* קענט קיין סאָװעטישע מאַטורע:אַטעס? טאַטן, אַרײן אין דער יידישיסטישער גימנאַזיע אין װילקאָמיר און נאָכן ענדיקן זי--1926 מיט איר אַטעסטאַט אָנגעקומען
אין טולוזער אוניווערסיטעט אויף דײ
אַגראָנאָמישע קורסן, אָנהײבּ 1927 אַװעק | קיין יאָהאַנעטבּורג, דרום:אַפּריקע -- נאָך אין סאַמאַרע געשריבּן רוסישע לידער אין שילער-זשורנאַלן, האָט פ' דעבּיוטירט אין יידיש מיט אַ ר לידער אין דער קאָװונער זאידישער שטימע" 1923, זינט דאַן זיך בּאַטײליקט אין די קאָװנער קגייס?, קדאָס לעבּןי, אויך. אין חליט' בּלעטער", צייכנט זיך בּאַזונדערס אויס מיט זיינע פּאָעמען:אידיליעס אויס דעם ויידיש:ליטװוישן לעבּן (פון זיי ווערט די פּאָעמע זבּיים זיידן" צוגעגרייט צום לעקסיקאָן בּ. 111
אַרױסגעבּן אין בּוכפאָרם אין קאָװונע), הגם אין זי פילט זיך אַ געװיסע השפּעה פון מ. קולבּאַק,
י. מ. שערמאַן, ,אידיליען ,אַפריקאַנער", 71, 415 |
פראַנק אברהם זי אדר 1884 -- | ) געבּי אין מאַריאַמפּאָל, סוּוואַלקער געגנט. זיין פאָטער, שלמה, אַ זון פון דעם מאַריאַמפּאָלער רב ר' שבח, האָט זיך פֿאַרנומען מיט מסחר, הגם ער איז געװען דער מחבּר פון חמשנת שלמה" אויפן חתּפארת ישראל" (געדרוקט אין די גרויסע משניותן פון פון ראָם). בּיז צו 13 יאָר געלערנט אין חדר, דערנאָך אין בּית:מדרש, גליים2 צייטיק בּאַזוכט די שטאָטישע שול, שפּע? טער בּאַקומען אַלס עקסטערן מאַטורע, 4 אָנגעקומען אין אוניווערסיטעט אין נאַנסי, אין 3 יאָר אַרום אײינגעלאַדן גע: װאָרן - קיין א"י אַלס מנחל פון אַ שול אין רחובות, 1909 זיך בּאַזעצט אין װאַרשע, דאַן אָנגעהױבּן זיין ליטעראַרישע
דיכטער", אין
! טעטיקייט אין עהיינט" מיט אַ סערי
פעליעטאָנען פון א"יילעבֿן,. שפּעטער זיך בּאַטײליקט אויך אין װמאָמענט", די װאָכנבּלעטער זדער שטראַהל",.אדי װאָך", (א"פּ אופיר), חװאָכנבּלאַט", אין די העב: רעישע פהפצירה", פהשחר", װהחבף, װהפּרחים", חהנוער" (אַ גרעסערע מאָנאַ: גראַפיע צו דער געשיכטע פון העבּרעישן טעאַטער), חהכּוכב", פהיום", וי אויך אין דעם רוסישן קינדער:זשורנאַל 1028 8 א"ר פון טיכאָמיראָװ און אין 0308 1913 אין שליחות פון ומא מענטף בּאַזוכט און בּאַשריבּן די ישיבות (גערייזט צוזאַמען מיט ש. אַניסקי). אין בּוכפאָרם פאַרעפנטלעכט: זכּנור קטןי-- העבּרעיִשע לידער מיט גאָטן פאַר שול און קינדער:גאָרטן (פ"ג חתּושיה", 1909 {"ן 32); מ'אפהגן { 0108488 83 (פ"ג שער
)51
1 | פראנק | | 2 +
מאַן, אָדעס, 1913, ז"ז 56); זבּצר" -- אַ טרױער:שפּיל אין 3 אַ, ידיש:פ'ג ידי צייט", װאַרשע 1922, ז"ז 60); ?שיחות ואגדות -- לבני הנעורים" (פ"ג ײבּרקאי", װאַרשע, 1923 ז"ז 62), בּאַשעפטיקט אַלס אייגנטימער פון אַן אַפּטײק:לאַגער אין װאַרשע און רעדאַקטירט זינט 1923 דעם פאַך=זשורנאַל 1010818106341 012681448, קאָרטפּאָנדירנדק אויך אין -סן 12װ101ו21ס 2666 150 אין לאָס:אַנדזשעלעס.
פראַנץ העלענע (10ט/31 1872 --
) געבּ' אין לאָנדאָן,. אי
אַן אַדעליקער קריסטלעכער פאַמיליע. איר פאָטער, פיליפּ, אַ ד"ר מעדיצין, איז געווען אַ זון פון אַ יידישן, ניט גע: טויפטן סוחר אויס מאַנטשעסטער, מאיר פ, וועלכער איו געקומען קיין ענגלאַנד פון דײיטשלאַנד; איר מוטער, לידי אַגנעס פ, געבּוירענע גראָװענער (-05זם ז06סט), איז געווען אַ סאַכטער פון מאַר2 קיז פון וועסטמינסטער, אַזױ אַז העלע: נע. פ! איז פאַרװאַנדט מיט דעם העכסטן | ענגלישן אַדל, איר קינדהייט האָט הע לענע טיילווייז פאַרבּראַכט אין דרום? פראַנקרייך, וואו איר פאָטער האָט פּראַק? טיצירט אַלס דאָקטאָר. דערצויגן אין קריסטלעכן גייסט, האָט זי איבּערגענו: מען פון די עלטערן אַ ליבּשאַפט צו דער בּיבּל און אין צוזאַמענהאַנג מיט איר
טיילווייזער יידישער אַפּשטאַמוֹנג און
מיט איר נייגונג צו שפּואַכן האָט זי
אָנגעהױבּן צו לערנען העבּרעיש אוךן
זיך צו אינטערעסירן מיטן יידנטום, דאַן
זיף פאַראינטערעסירט מיט יידיש, אוגפף
טער דער ווירקונג פון פּראָפ' לעאָ װי: נערס חגעשיכטע פון דער יידישער לי2 טעראַטור",. אויפגעמונטערט פון ווינערן גופא, האָט זי זינט 1902 פאַרעפנטלעכט אין פאַרשיידענע ענגלישע צייטשריפטן, דערהויפּט אין שוז16ז6002 הפושסן א"ר
פון ד"ר ישראל אײיבּראַהאַמס א ריי אירע איבּערזעצונגען פון יירישע שריפטשטע: לער (שירים פון ש, פרוג, װדי שחיטה: שטאָט" אן ;דער מתמיד" פון ה. נ, בּיאַליק, י"ל גאָרדאָנס זיונגע יאָרן, ד:רציילונגען פון אברהם רייזען א"א)
- אויך מיטגעאַרבּעט אין לוסיען װאָלפס
00 6158/, װאָס האָט אַ געוויסע צייט אויך געהאַט אַ יידישע בּײילאַנע קדי אי דישע וועלט". לוט דער אײינלאַדונג פון
דער 24 א 1 12001108:00 16001538
האָט זי איבּערגעזעצט אַ בּוך דערציילונגען פון י"ל פּרץ א"ט 69זטוס/? 206 9101065' (נ"י--פילאַדעלפיע, 1906), אַרױסגעגעבּן דאָ אַ אַנטאָלאָגיע פון 21 יידישע שריפטשטע: